Opt-in nghĩa là mặc định bạn không tham gia, muốn tham gia phải tự đăng ký; opt-out nghĩa là mặc định bạn được tính là tham gia, muốn đứng ngoài phải tự rút tên. Ví dụ nổi tiếng nhất về khác biệt giữa hai cơ chế này là hiến tạng: bài báo của Eric Johnson và Daniel Goldstein đăng trên tạp chí Science năm 2003 cho thấy các nước châu Âu dùng cơ chế opt-out có tỉ lệ người dân được tính là đồng ý hiến tạng cao hơn rất nhiều so với các nước dùng cơ chế opt-in.
Kết quả này được trích dẫn ở hầu hết sách và bài giảng về hành vi, thường kèm kết luận "chỉ cần đổi mặc định là cứu được nhiều người". Thực tế phức tạp hơn. Bài này trình bày nghiên cứu nói gì, vì sao nó thuyết phục, những chỗ nó hay bị hiểu quá đà, và bài học dùng được cho người làm sản phẩm hay người thiết kế biểu mẫu hằng ngày.
Nghiên cứu năm 2003 đã làm gì
Johnson và Goldstein làm hai việc. Việc thứ nhất là so sánh tỉ lệ đồng ý hiến tạng giữa các nước châu Âu. Ở nhóm nước theo cơ chế đăng ký tự nguyện, tỉ lệ thấp; ở nhóm nước theo cơ chế mặc định đồng ý, tỉ lệ gần như toàn dân. Cặp so sánh hay được nhắc nhất là Đức và Áo, hai nước gần nhau về ngôn ngữ và văn hoá: theo số liệu trong bài, tỉ lệ ở Đức vào khoảng 12%, còn ở Áo gần 100%.
Việc thứ hai là một thí nghiệm trực tuyến. Người tham gia được hỏi có muốn làm người hiến tạng không, dưới ba cách trình bày: mặc định không hiến và phải tích để đồng ý, mặc định hiến và phải tích để từ chối, hoặc không có mặc định và phải tự chọn một trong hai. Tỉ lệ đồng ý ở nhóm mặc định không hiến thấp hơn hẳn hai nhóm còn lại, trong khi nhóm mặc định hiến và nhóm bắt buộc tự chọn cho kết quả khá gần nhau.
Chi tiết thứ hai ít được nhắc nhưng quan trọng: khi buộc người ta tự chọn, phần lớn chọn đồng ý. Nghĩa là tỉ lệ thấp ở cơ chế opt-in không phản ánh việc người dân phản đối hiến tạng, mà phản ánh việc phần lớn không bao giờ đi đăng ký. Mặc định đang lấp chỗ trống của những người chưa quyết định.
Vì sao mặc định có tác động lớn đến vậy ở chuyện hiến tạng
Đây là quyết định khó nghĩ. Hiến tạng gắn với cái chết của chính mình, chủ đề mà nhiều người né nghĩ tới. Khi một quyết định khó chịu và không gấp, người ta trì hoãn, và trì hoãn mãi thì mặc định quyết định thay.
Mặc định được hiểu là chuẩn mực xã hội. Ở nước dùng cơ chế opt-out, việc được tính là người hiến có thể được hiểu ngầm là điều bình thường mà xã hội mong đợi. Ở nước dùng opt-in, việc đi đăng ký lại giống một hành động đặc biệt mà chỉ một số người làm.
Công sức nhỏ nhưng thời điểm không có. Đăng ký hay rút tên thường chỉ cần một biểu mẫu, nhưng hiếm có thời điểm tự nhiên nào để làm. Trừ khi có một cơ hội như lúc làm giấy phép lái xe và được hỏi trực tiếp, phần lớn người dân không bao giờ chạm tới biểu mẫu đó.
Hậu quả xa và không thấy. Không ai cảm nhận được hệ quả của việc chưa đăng ký trong đời sống hằng ngày. Điều kiện này, như đã nói ở các bài về hiệu ứng mặc định, làm mặc định mạnh lên rõ rệt.
Không có ai nhắc. Một quyết định chỉ được nghĩ tới khi có người hoặc có sự kiện gợi ra. Với hiến tạng, chủ đề hiếm khi xuất hiện trong bữa cơm gia đình hay nơi làm việc, nên phần lớn người dân đi hết đời mà chưa từng được hỏi một lần. Khi không ai hỏi, cái mặc định trên giấy tờ trở thành câu trả lời của họ.
Những chỗ nghiên cứu hay bị hiểu quá đà
Kết quả của Johnson và Goldstein là thật, nhưng câu chuyện phổ biến về nó thường bỏ qua mấy điểm dưới đây. Biết các điểm này giúp bạn dùng ví dụ đúng mức khi trình bày hay thuyết phục người khác.
- Đồng ý trên giấy khác với số ca hiến thực tế. Tỉ lệ được tính là đồng ý không phải là số người thực sự hiến. Số ca hiến phụ thuộc vào hệ thống y tế: số giường hồi sức, đội ngũ điều phối ghép tạng, quy trình xác định chết não, sự đồng thuận của gia đình. Một số phân tích về sau so sánh nhiều nước cho thấy chênh lệch số ca hiến thực tế nhỏ hơn nhiều so với chênh lệch tỉ lệ đăng ký.
- Gia đình vẫn được hỏi ý kiến. Ở nhiều nước theo cơ chế opt-out, bác sĩ vẫn trao đổi với gia đình trước khi tiến hành, và ý kiến gia đình thường được tôn trọng. Mặc định vì vậy không tự động biến thành hành động.
- Tây Ban Nha thường được nhắc như mô hình thành công, nhưng lý do chính được cho là tổ chức. Nước này có luật theo hướng mặc định đồng ý từ cuối thập niên 1970, nhưng tỉ lệ hiến chỉ tăng mạnh sau khi xây dựng mạng lưới điều phối ghép tạng quốc gia từ cuối thập niên 1980.
- Đổi mặc định có thể gây phản ứng. Khi một chính sách bị cảm nhận là nhà nước quyết định thay người dân về thân thể của họ, một số người phản đối bằng cách chủ động rút tên. Vì vậy các nước chuyển sang opt-out như xứ Wales năm 2015 hay Anh năm 2020 đều đi kèm chiến dịch thông tin dài.
Ba cách đặt lựa chọn và khi nào dùng cách nào
Ngoài opt-in và opt-out còn có cách thứ ba là lựa chọn bắt buộc: không có mặc định, người dùng phải tự chọn mới đi tiếp được. Bảng dưới so sánh ba cách, áp dụng được từ chính sách công tới một biểu mẫu trong ứng dụng.
| Cách đặt | Cơ chế | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Opt-in | mặc định không tham gia, tự đăng ký | tôn trọng sự chủ động, ai tham gia là đã muốn | nhiều người muốn nhưng không bao giờ đăng ký |
| Opt-out | mặc định tham gia, tự rút tên | tỉ lệ tham gia cao, ít công sức | người tham gia chưa chắc đã biết và đồng ý thật |
| Lựa chọn bắt buộc | phải tự chọn có hoặc không | mỗi người đều có quyết định rõ ràng | thêm một bước, có người chọn đại cho xong |
Không có cách nào đúng cho mọi trường hợp. Câu hỏi để chọn là: nếu người dùng hiểu rõ, phần lớn họ sẽ muốn gì, và hậu quả của việc đặt nhầm cho một người cụ thể nghiêm trọng đến đâu. Với những việc chạm tới thân thể, tiền bạc hay dữ liệu nhạy cảm, mặc định "tham gia" cần lý do rất mạnh và đường rút ra rất dễ.
Bài học cho người làm sản phẩm và biểu mẫu hằng ngày
Phần lớn người đọc bài này không làm chính sách hiến tạng, nhưng rất nhiều người đặt mặc định cho người khác hằng ngày: người làm ứng dụng chọn ô nào được tích sẵn, chủ cửa hàng online chọn phương thức giao hàng nào hiện ra đầu tiên, nhân viên hành chính soạn phiếu đăng ký tham gia sự kiện của công ty. Bài học từ nghiên cứu hiến tạng áp dụng thẳng vào các việc này.
Bài học thứ nhất là tỉ lệ tham gia thấp chưa chắc là người ta không muốn; có thể họ chỉ chưa có lúc nào để chọn. Thay vì đổi sang opt-out ngay, hãy thử đặt câu hỏi vào đúng thời điểm họ đang chú ý, như lúc hoàn tất đăng ký, và hỏi thẳng có hay không. Lựa chọn bắt buộc thường cho kết quả rõ ràng mà không bị nghi ngờ là đặt bẫy.
Bài học thứ hai là một con số đăng ký đẹp không đồng nghĩa với hành vi thật. Một danh sách nhận tin có rất nhiều người vì ô được tích sẵn sẽ có tỉ lệ mở thư thấp và nhiều người bấm báo rác. Mục tiêu thật của bạn, như khách hàng đọc thư và quay lại, mới là thứ cần đo.
Bài học thứ ba là đổi mặc định cần đi kèm giải thích. Khi bạn đổi một mặc định trong sản phẩm, hãy báo cho người dùng biết đã đổi gì, vì sao, và đổi lại ở đâu. Người dùng thấy mình bị đổi mà không được báo thường phản ứng mạnh hơn nhiều so với lợi ích của thay đổi.
Ở Việt Nam, đăng ký hiến mô tạng theo cách nào
Việt Nam có luật riêng về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, ban hành năm 2006. Theo cách tiếp cận hiện hành, việc hiến sau khi qua đời dựa trên đăng ký tự nguyện, tức gần với cơ chế opt-in mô tả ở trên. Người muốn đăng ký có thể hỏi các bệnh viện lớn hoặc trung tâm điều phối ghép tạng để được hướng dẫn thủ tục. Quy định chi tiết có thể đã được sửa đổi, nên bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ sở y tế.
Bài học từ nghiên cứu hiến tạng ở đây không phải là ủng hộ hay phản đối việc đổi cơ chế, vì đó là quyết định chính sách cần cân nhắc nhiều mặt, từ quan niệm truyền thống về thân thể người đã khuất tới năng lực của hệ thống y tế. Điểm dùng được với từng gia đình là nói chuyện với nhau trước. Ở cả nước theo opt-in lẫn opt-out, ý kiến của gia đình vào thời điểm khó khăn đó thường có sức nặng, và gia đình đã biết mong muốn của người thân thì quyết định dễ hơn nhiều.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm khía cạnh y khoa, như điều kiện để hiến hay quy trình xác định chết não, hãy hỏi trực tiếp nhân viên y tế hoặc tham khảo các trang chuyên về sức khoẻ thay vì dựa vào bài viết về hành vi như bài này.
Câu hỏi thường gặp
Cơ chế opt-out có nghĩa là nhà nước tự lấy tạng của người dân không?
Không đơn giản như vậy. Opt-out nghĩa là người không đăng ký phản đối được tính là không phản đối. Trên thực tế ở nhiều nước, bác sĩ vẫn trao đổi với gia đình trước khi tiến hành, và người dân luôn có quyền rút tên khỏi danh sách.
Vì sao Đức và Áo hay được so sánh với nhau?
Vì hai nước gần nhau về ngôn ngữ, văn hoá và mức sống, nên khác biệt lớn về tỉ lệ đồng ý khó giải thích bằng văn hoá. Điểm khác chính là cơ chế đặt mặc định, khiến cặp so sánh này trở thành ví dụ minh hoạ rõ nhất.
Lựa chọn bắt buộc có tốt hơn opt-out không?
Tuỳ mục tiêu. Lựa chọn bắt buộc cho mỗi người một quyết định rõ ràng và ít bị nghi ngờ là áp đặt, nhưng cần một thời điểm tự nhiên để hỏi, như lúc làm giấy tờ. Opt-out cho tỉ lệ cao hơn khi không có thời điểm như vậy.
Nghiên cứu hiến tạng có áp dụng được cho email marketing không?
Nguyên lý thì có: ô nhận tin tích sẵn sẽ cho danh sách dài hơn. Nhưng bài học đi kèm là danh sách đó kém chất lượng, nhiều người không đọc và bấm báo rác. Ở nhiều nơi, quy định về dữ liệu cá nhân còn không chấp nhận ô tích sẵn là sự đồng ý hợp lệ.
Muốn đăng ký hiến mô tạng ở Việt Nam thì bắt đầu từ đâu?
Bạn có thể hỏi các bệnh viện lớn hoặc trung tâm điều phối ghép tạng để được hướng dẫn đăng ký và giải đáp về điều kiện. Thủ tục cụ thể nên đối chiếu theo hướng dẫn hiện hành của cơ quan y tế, và nên chia sẻ mong muốn của mình với gia đình.
Kết quả năm 2003 có bị bác bỏ không?
Không. Khác biệt về tỉ lệ đồng ý giữa hai cơ chế được ghi nhận rộng rãi. Điều các nghiên cứu sau bổ sung là tỉ lệ đồng ý không tự biến thành số ca hiến, vì còn phụ thuộc hệ thống y tế và gia đình.