Khôi phục cài đặt gốc nên là bước cuối, không phải bước đầu, khi máy chậm hay lỗi lạ. Nó sửa được loại lỗi phần mềm tích tụ lâu ngày: cài đặt rối, ứng dụng xung đột, dữ liệu hỏng sau nhiều lần cập nhật. Nó không sửa được pin đã chai, bộ nhớ gần đầy do chính dữ liệu của bạn, màn hình hỏng hay máy từng rơi nước. Trước khi xoá sạch, có ít nhất bảy bước nhẹ hơn đáng thử, và phần lớn trường hợp dừng lại ở bước thứ ba hay thứ tư.
Bài này đưa ra thang từ nhẹ tới nặng, cách khoanh vùng ứng dụng gây lỗi, các dấu hiệu nghiêng về hỏng phần cứng, và cách dùng máy sau khi reset để biết lỗi đã hết thật hay chưa. Tên mục cài đặt khác nhau theo hãng và phiên bản; đọc như hướng chỉ đường, không phải đường dẫn chính xác từng chữ.
Reset sửa được gì và không sửa được gì
Trước khi quyết định, đối chiếu triệu chứng của máy với bảng dưới. Nếu triệu chứng nằm ở cột phải, reset chỉ làm bạn mất công thiết lập lại mà lỗi vẫn còn.
| Triệu chứng | Reset thường giúp | Reset thường không giúp |
|---|---|---|
| Máy chậm | Chậm dần sau nhiều năm cài gỡ ứng dụng, sau vài lần cập nhật lớn | Chậm vì bộ nhớ gần đầy do ảnh, video của chính bạn (khôi phục lại là đầy lại) |
| Hết pin nhanh | Một tiến trình chạy ngầm bất thường không tìm ra nguồn | Pin đã chai, tình trạng pin báo thấp |
| Ứng dụng tự thoát | Nhiều ứng dụng cùng lỗi, không theo quy luật | Chỉ một ứng dụng lỗi (gỡ cài lại ứng dụng đó là đủ) |
| Tự khởi động lại | Xảy ra sau khi cài một thứ gì đó, không kèm nóng máy | Sập nguồn khi pin còn nhiều, khi lạnh, khi mở camera |
| Mất sóng, Wi-Fi chập chờn | Sau khi đổi nhiều cài đặt mạng, VPN, cấu hình lạ | Ăng-ten hỏng sau khi rơi, chỉ một vị trí trong nhà |
| Cảm ứng, màn hình | Hầu như không | Liệt một vùng, sọc, ám màu, chạm loạn |
Cột giữa có điểm chung: lỗi phân tán, không gắn với một ứng dụng hay một bộ phận cụ thể, và thường xuất hiện sau một thay đổi phần mềm. Cột phải có điểm chung ngược lại: gắn với một bộ phận, hoặc với chính dữ liệu của bạn. Ví dụ giả định: máy chạy ổn ba năm, bỗng chậm hẳn sau khi bộ nhớ lên tới mức còn vài phần trăm trống. Reset rồi khôi phục bản sao lưu là đưa đúng đống dữ liệu đó trở lại, và máy lại chậm sau một tuần.
Thang tám bước từ nhẹ tới nặng
Làm lần lượt, sau mỗi bước dùng máy vài giờ hoặc một ngày để xem triệu chứng còn không. Đừng làm ba bước cùng lúc, vì khi lỗi hết bạn không biết bước nào có tác dụng.
- Khởi động lại máy. Tắt hẳn rồi bật, không chỉ tắt màn hình. Nhiều người dùng điện thoại hàng tháng không khởi động lại; một lần khởi động lại xoá các tiến trình bị treo trong bộ nhớ tạm.
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng. Lỗi lạ đôi khi chính là lỗi đã được hãng sửa trong bản vá. Sau bản cập nhật lớn, máy thường cần một hai ngày sắp xếp lại dữ liệu, chậm trong thời gian đó là bình thường.
- Nhớ lại thay đổi gần nhất. Lỗi bắt đầu từ hôm nào? Hôm đó bạn cài ứng dụng gì, đổi cài đặt gì? Gỡ thử ứng dụng mới nhất, nhất là ứng dụng dọn rác, tăng tốc, đổi giao diện, chặn quảng cáo.
- Giải phóng bộ nhớ. Nếu bộ nhớ trống dưới khoảng một phần mười, máy nào cũng chậm. Xoá video cũ, tệp tải về, dữ liệu ứng dụng chat ít dùng.
- Xoá bộ nhớ đệm hoặc dữ liệu của ứng dụng nghi ngờ. Trên Android làm được cho từng ứng dụng; trên iPhone thì gỡ ứng dụng rồi cài lại.
- Khởi động vào chế độ an toàn (Android). Xem mục kế tiếp.
- Đặt lại tất cả cài đặt hoặc đặt lại cài đặt mạng. Đưa các cài đặt về mặc định mà không xoá ảnh, ứng dụng, tin nhắn. Bước này hay bị bỏ qua nhưng sửa được khá nhiều lỗi do cài đặt rối.
- Khôi phục cài đặt gốc. Chỉ khi bảy bước trên không giải quyết được và đã sao lưu đầy đủ.
Khoảng cách giữa bước bảy và bước tám rất lớn: một bên mất mười phút chỉnh lại Wi-Fi, hình nền, âm báo; một bên mất nửa ngày thiết lập lại toàn bộ máy và đăng nhập lại từng ứng dụng. Vì thế đáng thử bước bảy trước khi nhảy sang bước tám.
Chế độ an toàn: cách khoanh vùng ứng dụng gây lỗi
Trên Android có một chế độ khởi động gọi là chế độ an toàn (Safe mode). Ở chế độ này, máy chỉ chạy phần mềm hệ thống và ứng dụng cài sẵn của hãng, tạm vô hiệu mọi ứng dụng bạn tự cài. Cách vào thường là nhấn giữ nút nguồn cho tới khi hiện tuỳ chọn tắt máy, rồi nhấn giữ tiếp vào chữ tắt nguồn cho tới khi máy hỏi có khởi động vào chế độ an toàn không. Cách này phổ biến nhưng không phải máy nào cũng giống; nếu không được, tra hướng dẫn của đúng hãng và đời máy.
Logic rất đơn giản. Nếu trong chế độ an toàn máy chạy mượt, không tự khởi động lại, pin không tụt bất thường, thì thủ phạm gần như chắc chắn là một ứng dụng bạn đã cài. Khởi động lại bình thường để thoát chế độ an toàn, rồi gỡ dần các ứng dụng cài gần đây nhất, mỗi lần gỡ một hai cái và dùng thử. Nếu trong chế độ an toàn lỗi vẫn y nguyên, nguyên nhân nằm ở hệ thống hoặc phần cứng, và các bước cài đặt hay reset mới đáng tính tiếp.
iPhone không có chế độ an toàn tương đương cho người dùng. Cách thay thế là dựa vào màn hình Pin và màn hình Dung lượng trong cài đặt để xem ứng dụng nào dùng nhiều tài nguyên, kết hợp với việc gỡ những ứng dụng cài gần thời điểm lỗi bắt đầu. Với cả hai hệ, thói quen ghi lại một dòng "ngày nào cài gì" trong ghi chú giúp việc khoanh vùng nhanh hơn nhiều khi có chuyện.
Dấu hiệu nghiêng về hỏng phần cứng: reset không ích gì
Nếu máy có một trong các dấu hiệu dưới đây, mang máy đi kiểm tra trước, vì xoá dữ liệu không đổi được tình trạng linh kiện. Một vài dấu hiệu còn liên quan tới an toàn.
- Mặt lưng hoặc màn hình bị đội lên, khe hở giữa khung và kính rộng dần. Pin có thể bị phồng. Ngừng sạc, không ấn vào chỗ phồng, mang tới nơi sửa chữa.
- Máy nóng rõ khi không dùng, không sạc. Một tiến trình phần mềm có thể làm máy ấm, nhưng nóng nhiều trong lúc nằm yên là dấu hiệu nên kiểm tra phần cứng.
- Sập nguồn khi pin còn nhiều phần trăm, nhất là khi mở camera, chơi game hoặc trời lạnh. Thường là pin không còn cấp đủ điện lúc tải nặng.
- Màn hình có sọc, đốm, ám màu, hoặc cảm ứng tự bấm. Đây là lỗi màn hình, không liên quan cài đặt.
- Lỗi xuất hiện sau khi máy rơi hoặc dính nước, kể cả khi lúc đó máy vẫn chạy bình thường. Hơi ẩm và va đập có thể làm hỏng dần.
- Loa rè, mic người nghe không nghe rõ, cổng sạc lỏng. Bụi và mòn cơ học; vệ sinh hoặc thay linh kiện.
Màn hình Tình trạng pin trong cài đặt (tên mục tuỳ hãng) cho biết dung lượng pin còn lại so với lúc mới và đôi khi có cảnh báo cần thay. Nếu số đó đã thấp, việc thay pin ở nơi uy tín thường đem lại cảm giác "máy mới" rõ hơn nhiều so với reset.
Khi nào khôi phục cài đặt gốc là lựa chọn đúng
Lỗi phân tán, đã thử đủ các bước nhẹ. Nhiều ứng dụng cùng thoát đột ngột, máy giật ở cả những thao tác đơn giản, chế độ an toàn cũng không khá hơn, phần cứng kiểm tra không có vấn đề. Đây là hình mẫu của lỗi phần mềm tích tụ.
Máy đã qua tay nhiều người hoặc nhiều năm cài gỡ. Máy cũ của người nhà, máy văn phòng dùng chung, máy từng cài những ứng dụng đổi giao diện, tăng tốc. Một lần làm sạch giúp biết máy thật sự còn chạy được tới đâu.
Sau khi lỡ cài thứ không rõ nguồn gốc. Ứng dụng tải ngoài kho chính thức, quảng cáo bật lên khắp nơi dù không mở ứng dụng nào. Gỡ ứng dụng là bước đầu; nếu vẫn còn hiện tượng lạ, reset rồi thiết lập như máy mới là cách gọn. Phần nhận diện phần mềm độc hại có ở trang AI Bảo Mật.
Trước khi bán, cho, trả máy công ty. Đây là lý do phổ biến nhất và không liên quan tới lỗi. Quy trình riêng có ở các bài khác trong danh mục này.
Khi bộ phận bảo hành yêu cầu. Một số lỗi phần mềm chỉ được xác nhận sau khi máy đã khôi phục cài đặt gốc mà vẫn còn lỗi; nơi bảo hành có thể yêu cầu bạn làm bước này trước.
Sau khi reset: dùng như máy mới vài ngày trước khi khôi phục toàn bộ
Nếu bạn reset vì lỗi, đừng khôi phục ngay toàn bộ bản sao lưu cũ. Bản sao lưu toàn máy mang theo cả cài đặt và dữ liệu ứng dụng, đôi khi mang luôn nguyên nhân gây lỗi. Cách làm để biết chắc là thiết lập như máy mới, chỉ đăng nhập tài khoản để danh bạ, ảnh, lịch tự đồng bộ về, rồi dùng máy một hai ngày với vài ứng dụng thiết yếu.
Nếu trong thời gian đó máy mượt và không còn lỗi, nguyên nhân đúng là phần mềm. Cài dần các ứng dụng còn lại, mỗi đợt vài cái, theo dõi xem lỗi có quay lại không. Ứng dụng nào làm lỗi quay lại thì bỏ hoặc tìm cái thay thế. Nếu máy vẫn lỗi y như cũ khi gần như trống trơn, nguyên nhân gần như chắc chắn nằm ở phần cứng; lúc này mang máy đi kiểm tra là đúng, và bạn đã có câu trả lời rõ ràng cho nơi sửa chữa.
Cách này tốn thêm thời gian so với khôi phục bản sao lưu một lần là xong, nhưng tránh vòng lặp mất cả buổi reset rồi lỗi lại y nguyên. Tin nhắn chat vẫn có thể khôi phục riêng trong từng ứng dụng sau đó, vì phần lớn ứng dụng chat sao lưu độc lập với bản sao lưu toàn máy.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại dùng ba năm bị chậm, reset có nhanh như mới không?
Có thể nhanh hơn nếu chậm do phần mềm tích tụ, nhưng không như ngày đầu. Phiên bản hệ điều hành mới thường nặng hơn bản lúc mua, pin đã chai làm máy giảm hiệu năng, và bạn sẽ cài lại gần như các ứng dụng cũ. Kiểm tra tình trạng pin và bộ nhớ trống trước khi kỳ vọng nhiều.
Ứng dụng dọn rác, tăng tốc có thay được reset không?
Thường là không, và nhiều khi chính chúng làm máy chậm hơn vì chạy ngầm, hiện quảng cáo, xin nhiều quyền. Hệ điều hành hiện nay đã tự quản lý bộ nhớ tạm. Việc dọn đáng làm là xoá tệp, video, dữ liệu chat bạn không cần, bằng công cụ có sẵn trong cài đặt.
Đặt lại tất cả cài đặt có xoá ảnh và ứng dụng không?
Không. Bước này chỉ đưa cài đặt như Wi-Fi, âm báo, hình nền, quyền của ứng dụng về mặc định. Ảnh, ứng dụng, tin nhắn và tài khoản vẫn giữ nguyên. Bạn sẽ phải nhập lại mật khẩu Wi-Fi và chỉnh lại vài cài đặt cá nhân.
Máy chậm sau khi cập nhật có nên reset ngay không?
Chưa nên. Sau bản cập nhật lớn, máy thường mất một hai ngày sắp xếp lại dữ liệu và chỉ mục, pin và độ mượt có thể kém trong thời gian đó. Cắm sạc qua đêm vài lần, đợi các ứng dụng cập nhật theo, rồi mới đánh giá. Nếu sau một tuần vẫn chậm, đi theo thang các bước trong bài.
Làm sao biết lỗi do phần cứng hay phần mềm?
Cách đơn giản nhất là khởi động vào chế độ an toàn trên Android, hoặc reset rồi dùng như máy mới vài ngày. Nếu máy gần như trống trơn mà lỗi vẫn y nguyên, nhiều khả năng do phần cứng. Lỗi gắn với một bộ phận như màn hình, pin, loa cũng thường là phần cứng.
Có nên reset điện thoại định kỳ cho mượt không?
Không cần. Điện thoại hiện nay không cần làm sạch định kỳ như máy tính đời cũ. Khởi động lại mỗi tuần một lần, giữ bộ nhớ trống hợp lý và cập nhật đều đặn là đủ. Reset định kỳ chỉ tốn thời gian thiết lập và tăng rủi ro quên sao lưu một thứ gì đó.