Bàn phím là ứng dụng bạn dùng nhiều nhất trên điện thoại mà ít khi để ý tới cài đặt của nó. Máy bán chính hãng ở Việt Nam thường có sẵn tiếng Việt, nhưng kiểu gõ mặc định chưa chắc hợp với bạn, tính năng tự sửa có thể biến tên riêng thành từ lạ, và những câu gõ đi gõ lại mỗi ngày như địa chỉ giao hàng hay lời chào khách vẫn phải gõ từng chữ. Máy xách tay hoặc máy mua lại thì có khi chỉ có bàn phím tiếng Anh.
Bài này đi qua cách thêm bàn phím tiếng Việt trên iPhone và Android, khác biệt giữa Telex, VNI và VIQR, những tuỳ chọn nên giữ hay nên tắt, cách gõ lẫn tiếng Anh mà không bị bộ gõ thêm dấu bậy, và cách tạo gõ tắt. Phần bàn phím có trí tuệ nhân tạo gợi ý viết lại câu được bàn ở chuyên mục trợ lý AI của trang.
Máy mới để sẵn bàn phím gì
Khi bạn chọn ngôn ngữ tiếng Việt lúc thiết lập máy, đa số điện thoại tự thêm bàn phím tiếng Việt cùng bàn phím tiếng Anh. Kiểu gõ mặc định thường là Telex, vì đây là kiểu phổ biến nhất trên điện thoại. Một số bàn phím trên Android còn có kiểu bàn phím chọn dấu, nơi bạn gõ chữ không dấu rồi chạm vào dấu trên một hàng phím riêng, hợp với người không quen quy tắc gõ.
Nếu lúc thiết lập bạn chọn tiếng Anh, hoặc máy mua từ nước ngoài về, bàn phím tiếng Việt có thể chưa có. Đây không phải lỗi; chỉ cần thêm vào trong cài đặt. Bạn không cần cài ứng dụng bàn phím bên ngoài để gõ tiếng Việt, vì bàn phím của hệ điều hành đã hỗ trợ khá tốt. Nếu muốn dùng bàn phím của bên thứ ba, hãy cân nhắc quyền truy cập đầy đủ mà nó xin, vì bàn phím nhìn thấy mọi thứ bạn gõ; phần đánh giá quyền này thuộc mảng bảo mật.
Một điều nhỏ nhưng hữu ích: điện thoại có thể có nhiều bàn phím cùng lúc và chuyển qua lại bằng phím hình quả địa cầu hoặc biểu tượng bàn phím. Máy sẽ nhớ bàn phím bạn dùng gần nhất. Nếu bạn ít khi gõ tiếng Anh, có thể xoá bàn phím tiếng Anh đi để khỏi lỡ tay chuyển sang rồi gõ không ra dấu; bàn phím tiếng Việt kiểu Telex vẫn gõ được chữ Anh cơ bản.
Telex, VNI, VIQR: chọn kiểu gõ nào
Cả ba kiểu đều cho ra cùng một chữ tiếng Việt, chỉ khác phím bạn bấm để thêm dấu. Bảng dưới tóm tắt quy tắc phổ biến; một số bộ gõ có thêm biến thể.
| Dấu hoặc chữ | Telex | VNI | VIQR |
|---|---|---|---|
| Sắc, huyền, hỏi | s, f, r | 1, 2, 3 | dấu nháy đơn, dấu huyền ngược, dấu hỏi |
| Ngã, nặng | x, j | 4, 5 | dấu ngã, dấu chấm |
| â, ê, ô | gõ lặp: aa, ee, oo | 6 sau nguyên âm | dấu mũ sau nguyên âm |
| ă | aw | 8 sau chữ a | dấu mở ngoặc sau chữ a |
| ơ, ư | ow, uw (hoặc w đứng riêng ra ư) | 7 sau o hoặc u | dấu cộng sau o hoặc u |
| đ | dd | 9 sau chữ d | dd |
| Xoá dấu vừa gõ | z | 0 | tuỳ bộ gõ |
Trên điện thoại, Telex thường tiện nhất vì không phải chuyển sang hàng phím số. VNI hợp với người đã quen từ máy tính hoặc dùng bàn phím có hàng số luôn hiện. VIQR ít người dùng, chủ yếu để gõ khi thiết bị không có bộ gõ dấu. Không có kiểu nào gõ nhanh hơn hẳn; quen kiểu nào dùng kiểu đó.
Thêm và chỉnh bàn phím tiếng Việt trên iPhone
Trên iPhone, bàn phím nằm trong phần cài đặt chung. Tên mục dưới đây theo bản tiếng Việt phổ biến:
- Mở Cài đặt, chọn Cài đặt chung, rồi Bàn phím.
- Chạm vào Bàn phím ở dòng đầu để xem danh sách đang có. Nếu chưa có tiếng Việt, chạm Thêm bàn phím mới và chọn Tiếng Việt.
- Chạm vào bàn phím tiếng Việt vừa thêm để chọn kiểu gõ, thường có Telex, VNI, VIQR.
- Muốn đổi thứ tự hoặc xoá bàn phím, chạm Sửa ở góc trên, kéo để sắp xếp hoặc chạm dấu trừ để xoá.
- Quay lại trang Bàn phím để chỉnh các tuỳ chọn chung như tự động viết hoa, tự động sửa, kiểm tra chính tả, phím tắt dấu chấm.
Chạm hai lần vào phím cách để chèn dấu chấm và một khoảng trắng là tuỳ chọn rất đáng giữ; nó giúp gõ câu dài nhanh hơn hẳn. Nếu thấy hay gõ nhầm dấu chấm giữa câu, tắt đi cũng được.
Thêm và chỉnh bàn phím tiếng Việt trên Android
Android không có một bàn phím duy nhất: máy của mỗi hãng có thể dùng bàn phím của hãng, hoặc một bàn phím phổ biến cài sẵn. Cách tìm chung là vào Cài đặt, tìm Quản lý chung hoặc Hệ thống, rồi Ngôn ngữ và bàn phím hoặc Bàn phím, chọn bàn phím đang dùng. Cách nhanh hơn: khi bàn phím đang hiện trên màn hình, chạm biểu tượng bánh răng trên hàng trên cùng của nó.
Trong cài đặt của bàn phím, tìm mục Ngôn ngữ hoặc Ngôn ngữ và kiểu, thêm Tiếng Việt nếu chưa có. Chạm vào Tiếng Việt để chọn kiểu gõ; tuỳ bàn phím, bạn sẽ thấy các lựa chọn như Telex, VNI, hoặc kiểu bàn phím có hàng chọn dấu. Nếu có nhiều ngôn ngữ, chuyển bằng cách giữ hoặc vuốt phím cách, hay chạm biểu tượng quả địa cầu.
Bàn phím trên Android thường có nhiều tuỳ chọn hơn iPhone: chiều cao bàn phím, hiện hàng số cố định, rung khi chạm, âm thanh phím, gõ bằng cách vuốt qua các chữ. Hàng số cố định rất có ích nếu bạn dùng VNI hoặc hay gõ số; chiều cao bàn phím lớn hơn giúp người lớn tuổi đỡ gõ nhầm. Vuốt để gõ thường hoạt động tốt với tiếng Anh hơn tiếng Việt có dấu, nên đừng thất vọng nếu nó đoán sai.
Vì tên mục khác nhau theo hãng, nếu không tìm thấy, gõ "bàn phím" vào ô tìm kiếm của Cài đặt. Hoặc nhờ chatbot với câu: "Máy Android hãng X, bàn phím mặc định của hãng, chỉ cách thêm tiếng Việt kiểu Telex, ghi tên mục bản tiếng Việt và nói rõ chỗ nào có thể khác." Đối chiếu từng bước với màn hình thật.
Tự sửa, gợi ý, viết hoa đầu câu: giữ gì, tắt gì
Tự động viết hoa. Viết hoa chữ đầu câu và sau dấu chấm. Nên giữ, vì tin nhắn công việc trông chỉn chu hơn. Chỉ phiền khi bạn gõ mã, địa chỉ email; lúc đó chạm phím shift một lần để hạ chữ.
Tự động sửa. Tự thay từ bị cho là sai bằng từ máy đoán. Với tiếng Việt có dấu, tính năng này đôi khi sửa nhầm tên riêng, từ địa phương, từ lóng của ngành. Nếu bạn thấy tin nhắn gửi đi khác điều mình gõ, tắt tự sửa và giữ kiểm tra chính tả là cách cân bằng.
Kiểm tra chính tả. Gạch chân từ nghi sai nhưng không tự thay. Hợp với người muốn được nhắc mà vẫn tự quyết.
Thanh gợi ý từ. Hiện vài từ đoán trước phía trên bàn phím. Có ích khi gõ từ dài; nếu thấy rối mắt, phần lớn bàn phím cho tắt.
Học từ mới. Bàn phím ghi nhớ từ bạn hay gõ để gợi ý. Nếu gợi ý toàn từ gõ nhầm cũ, tìm mục xoá từ đã học hoặc đặt lại từ điển bàn phím trong cài đặt bàn phím.
Dấu kiểu cũ và kiểu mới. Chữ "hoà" hay "hòa" khác nhau ở chỗ đặt dấu. Trên máy tính, bộ gõ thường cho chọn; trên điện thoại, nhiều bàn phím không có tuỳ chọn này. Điều quan trọng là thống nhất trong một văn bản.
Bàn phím cho người lớn tuổi và người mới dùng điện thoại
Khi cài máy cho cha mẹ, ông bà, mặc định của bàn phím thường làm người mới khó chịu nhất: phím nhỏ, quy tắc dấu khó nhớ, máy tự sửa chữ lung tung. Vài điều chỉnh nên làm:
- Chọn kiểu bàn phím có hàng chọn dấu nếu bàn phím có: gõ chữ không dấu rồi chạm vào dấu cần đặt, không phải nhớ s là sắc hay f là huyền.
- Trên Android, tăng chiều cao bàn phím và bật hàng số cố định để phím to, dễ chạm.
- Bật rung khi chạm phím để người dùng biết mình đã bấm trúng; trên iPhone, tuỳ chọn này nằm trong phần âm thanh và cảm ứng, mục phản hồi bàn phím.
- Tắt tự động sửa nếu người dùng hay than tin nhắn bị đổi chữ, vì người lớn tuổi ít khi soát lại trước khi gửi.
- Đọc chính tả bằng giọng nói: chạm biểu tượng micro trên bàn phím rồi nói. Tiếng Việt được hỗ trợ khá tốt với giọng rõ, môi trường yên tĩnh; dặn người dùng đọc chậm và đọc cả dấu câu nếu muốn.
- Xoá bớt bàn phím không dùng, chỉ giữ một bàn phím tiếng Việt để tránh lỡ chuyển sang tiếng Anh hay bàn phím biểu tượng cảm xúc rồi không biết quay về.
Phần chữ to, tương phản và hỗ trợ người nhìn kém ở mức hệ thống đã có ở trang chuyên đồng hành cùng người cao tuổi; ở đây chỉ bàn phần bàn phím. Sau khi chỉnh, ngồi cùng người dùng gõ thử một tin nhắn dài, để ý chỗ họ vướng rồi chỉnh tiếp.
Gõ lẫn tiếng Anh và tạo gõ tắt cho câu hay dùng
Telex dùng các chữ cái s, f, r, x, j, w làm phím dấu, nên khi gõ từ tiếng Anh, bộ gõ có thể tự thêm dấu, ví dụ "test" thành "tét". Vài cách xử lý, rồi tới phần gõ tắt:
- Ở nhiều bộ gõ, bấm lặp phím dấu hai lần sẽ huỷ dấu và giữ lại chữ cái, ví dụ gõ "tess" rồi "t" để ra "test".
- Gõ từ tiếng Anh nhiều thì chuyển nhanh sang bàn phím tiếng Anh bằng phím quả địa cầu, xong chuyển về.
- Gõ tắt trên iPhone: vào Cài đặt chung, Bàn phím, Thay thế văn bản, bấm dấu cộng, điền cụm đầy đủ vào ô cụm từ và chữ tắt vào ô phím tắt.
- Gõ tắt trên Android: trong cài đặt bàn phím, tìm Từ điển hoặc Từ điển cá nhân, thêm cụm từ kèm chữ tắt.
- Ví dụ giả định: chữ tắt "cmkh" thành "Cảm ơn anh chị đã đặt hàng, bên em sẽ giao trong hôm nay". Chọn chữ tắt không trùng từ thật để khỏi bị thay nhầm.
- Gõ tắt trên iPhone đồng bộ qua tài khoản sang máy khác dùng cùng tài khoản, nên tạo một lần là dùng được trên cả máy tính bảng.
Gõ tắt là cài đặt nhỏ nhưng tiết kiệm nhiều thời gian nhất cho người bán hàng online, nhân viên chăm sóc khách hàng, giáo viên nhắn phụ huynh. Đừng đưa thông tin nhạy cảm như số tài khoản hay mật khẩu vào gõ tắt, vì ai cầm máy cũng gõ ra được.
Câu hỏi thường gặp
Telex hay VNI gõ nhanh hơn trên điện thoại?
Trên điện thoại, Telex thường tiện hơn vì mọi phím dấu đều nằm trên hàng chữ, không phải chuyển sang hàng số. VNI hợp nếu bạn đã quen từ máy tính hoặc bàn phím có hàng số luôn hiện. Tốc độ phụ thuộc thói quen hơn là kiểu gõ.
Vì sao gõ tiếng Anh trên bàn phím Telex hay bị thêm dấu?
Vì Telex dùng chữ s, f, r, x, j, w để đặt dấu. Ở nhiều bộ gõ, bấm lặp phím dấu hai lần sẽ huỷ dấu. Nếu bạn gõ tiếng Anh thường xuyên, giữ thêm bàn phím tiếng Anh và chuyển nhanh bằng phím quả địa cầu.
Có nên tắt tự động sửa khi gõ tiếng Việt không?
Nếu bạn thấy tin nhắn gửi đi bị đổi tên riêng hay từ địa phương, nên tắt tự động sửa và giữ kiểm tra chính tả. Cách này vẫn được nhắc khi gõ sai mà không bị máy tự thay từ. Người gõ chuẩn ít sai thì giữ hay tắt đều được.
Có cần cài ứng dụng bàn phím riêng để gõ tiếng Việt không?
Thường không cần. Bàn phím đi kèm iPhone và đa số máy Android đã hỗ trợ tiếng Việt với Telex, VNI. Bàn phím bên thứ ba có thêm tính năng nhưng cũng xin quyền đọc mọi thứ bạn gõ, nên cân nhắc kỹ nguồn gốc trước khi cài.
Gõ tắt có an toàn để lưu địa chỉ nhà không?
Lưu địa chỉ giao hàng hay lời chào khách bằng gõ tắt khá tiện và rủi ro thấp. Không nên lưu mật khẩu, số tài khoản, mã thẻ hay thông tin nhạy cảm, vì bất kỳ ai cầm máy mở khoá cũng có thể gõ chữ tắt và thấy nội dung.
Làm sao xoá các từ gõ sai mà bàn phím cứ gợi ý lại?
Trên Android, giữ lâu vào từ gợi ý và kéo hoặc chọn xoá, hoặc vào cài đặt bàn phím xoá từ đã học. Trên iPhone, có thể đặt lại từ điển bàn phím trong mục chuyển hoặc đặt lại của Cài đặt chung; thao tác này chỉ xoá từ đã học, không xoá dữ liệu khác.