Nên tắt một tính năng AI bật sẵn khi nó hay sai ở việc quan trọng với bạn, khi nó tốn pin hay bộ nhớ mà bạn không dùng, khi nó làm bạn xao nhãng hoặc bấm nhầm, hoặc khi người dùng máy không hiểu nó đang làm gì. Ngược lại, tính năng chạy ngầm mà giúp được việc, như lọc thư rác hay chép lời tin nhắn thoại, thì cứ giữ.
Mỗi bản cập nhật hệ điều hành và ứng dụng giờ đều thêm vài tính năng AI, thường bật sẵn và đặt ở chỗ dễ thấy. Bài này không bảo bạn tắt hết hay giữ hết, mà đưa một bảng kiểm bốn câu hỏi để quyết định từng tính năng, đi qua những chỗ hay gặp nhất trên điện thoại, máy tính và ứng dụng, và lưu ý những tính năng không tắt được. Câu hỏi riêng tư, như dữ liệu đi đâu, có dùng để huấn luyện không, có bài riêng ở trang AI Bảo Mật. Tên tính năng và vị trí cài đặt thay đổi nhanh; bài viết theo chức năng.
Bảng kiểm bốn câu hỏi trước khi giữ hay tắt
Với mỗi tính năng AI mới xuất hiện, tự hỏi bốn câu. Một câu trả lời "có" ở câu 1 hoặc câu 4 thường đủ lý do để tắt; câu 2 và câu 3 thì cân với lợi ích.
- Nó có hay sai ở việc quan trọng với mình không? Tóm tắt sai một tin nhắn công việc, gợi ý sai một số tiền, chỉnh ảnh làm sai chi tiết giấy tờ là những lỗi có giá.
- Nó có tốn pin, bộ nhớ, dữ liệu mà mình không dùng tới không? Một số tính năng tải mô hình xuống máy chiếm vài GB, hoặc chạy ngầm phân tích ảnh khi sạc.
- Nó có làm mình xao nhãng hay bấm nhầm không? Nút AI mới chen vào chỗ nút quen, gợi ý hiện liên tục, biểu tượng nhấp nháy mời dùng thử.
- Người dùng máy có hiểu nó đang làm gì không? Với cha mẹ lớn tuổi hay trẻ nhỏ, một bản tóm tắt tin nhắn có thể bị hiểu là chính tin nhắn, một câu trả lời AI trên trang tìm kiếm có thể bị coi là sự thật đã kiểm chứng.
Câu hỏi thứ năm, có làm việc gì nhanh hơn hay đỡ hơn không, là lý do để giữ. Nếu trả lời không ngay được, tắt thử một tuần; thiếu thì bật lại. Bật lại một tính năng gần như luôn dễ, còn chịu đựng một tính năng gây phiền thì tốn công mỗi ngày.
Những tính năng AI bật sẵn hay gặp và gợi ý xử lý
Bảng dưới gom các loại tính năng phổ biến; tên gọi và vị trí khác nhau theo hãng và phiên bản, nên tìm theo chức năng.
| Tính năng | Lợi ích | Rủi ro, phiền | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Tóm tắt thông báo bằng AI | Đọc nhanh nhóm chat ồn, email dài | Tóm tắt sai ý, mất sắc thái, có khi đảo nghĩa | Tắt cho tin nhắn cá nhân và công việc; có thể giữ cho tin tức, khuyến mãi |
| Gợi ý soạn và trả lời thư | Trả lời nhanh thư đơn giản | Câu cứng, hứa điều bạn không nói | Giữ nếu hay trả lời ngắn; luôn đọc lại |
| Chỉnh ảnh, dọn vật thể tự động | Ảnh đẹp hơn, xoá người lạ sau lưng | Ảnh bị chỉnh khác thực tế, nhầm khi dùng làm bằng chứng | Giữ, nhưng chụp giấy tờ, hiện trường thì giữ ảnh gốc |
| Câu trả lời AI đầu trang tìm kiếm | Đọc nhanh câu trả lời ngắn | Tổng hợp sai, nguồn yếu | Đọc như gợi ý, bấm vào nguồn khi chuyện quan trọng |
| Trợ lý AI trong ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội | Hỏi nhanh không cần mở ứng dụng khác | Nút chen vào ô tìm kiếm, dễ bấm nhầm | Nhiều nơi không tắt hẳn được; bỏ qua, không gửi thông tin riêng |
| Phím hoặc nút AI trên máy tính | Mở trợ lý nhanh | Bấm nhầm khi gõ | Gán lại phím nếu hệ điều hành cho phép |
Hàng đầu tiên đáng chú ý nhất. Bản tóm tắt thông báo hiện ngay trên màn hình khoá, ngắn gọn và tự tin, nên người đọc dễ tin mà không mở tin gốc. Với tin nhắn của người thân, đồng nghiệp, khách hàng, sai một ý là hiểu lầm cả câu chuyện.
Tóm tắt thông báo bằng AI: mặc định nên xem lại đầu tiên
Trên một số điện thoại đời mới, AI có thể tóm tắt nhóm thông báo, nhất là chuỗi tin nhắn dài hay email, thành một dòng. Tính năng này khác với tóm tắt theo lịch, vốn chỉ gom thông báo không gấp lại và hiện vào giờ cố định; ở đây AI viết lại nội dung. Khi đúng, nó giúp lướt nhanh nhóm chat lớp, nhóm chung cư. Khi sai, nó có thể biến câu đùa thành câu nghiêm túc, gộp hai người nói thành một, hay bỏ mất chữ "không" làm đảo nghĩa.
Gợi ý mặc định: tắt tóm tắt cho ứng dụng nhắn tin cá nhân và ứng dụng công việc, giữ cho ứng dụng tin tức hay mua sắm nếu bạn thấy có ích. Phần lớn máy cho chọn theo từng ứng dụng trong phần cài đặt thông báo; tên mục có thể là tóm tắt thông báo hoặc tương tự.
Dù giữ, hãy coi bản tóm tắt như tiêu đề chứ không phải nội dung. Tin nhắn nói về tiền, giờ hẹn, sức khoẻ, hay bất cứ điều gì bạn sẽ hành động theo, cần mở tin gốc. Với cha mẹ lớn tuổi, cách đơn giản nhất là tắt hẳn để họ luôn đọc đúng chữ người gửi viết. Phần sắp xếp thông báo và chế độ tập trung có ở chuyên mục thông báo của trang.
Pin, bộ nhớ và hiệu năng: phần ít ai để ý
Mô hình chạy trên máy chiếm dung lượng. Một số bộ tính năng AI tải mô hình xuống máy để chạy không cần mạng, chiếm vài GB và có thể tăng sau mỗi bản cập nhật. Trên máy bộ nhớ nhỏ đang báo đầy, tắt bộ tính năng bạn không dùng có thể giải phóng dung lượng; kiểm trong phần bộ nhớ của cài đặt xem mục hệ thống hay AI chiếm bao nhiêu.
Phân tích ảnh chạy ngầm. Ứng dụng ảnh thường phân tích thư viện để nhận diện người, vật, chữ trong ảnh, phần lớn khi máy đang sạc và rảnh. Sau khi chuyển dữ liệu sang máy mới, việc này có thể chạy vài ngày khiến máy ấm và hao pin hơn; thường tự hết, không cần tắt.
Tính năng gọi máy chủ tốn dữ liệu di động. Tóm tắt trang web, viết lại câu, tìm kiếm bằng ảnh qua máy chủ dùng dữ liệu mạng. Không đáng kể với đa số, nhưng đáng để ý nếu bạn dùng gói dữ liệu nhỏ.
Máy đời cũ sau cập nhật. Máy đời cũ đôi khi nhận một phần tính năng AI sau cập nhật và chạy chậm hơn. Phần máy chậm sau cập nhật có bài riêng trong chuyên mục pin và bộ nhớ.
Những tính năng không tắt được và cách sống chung
Không phải tính năng AI nào cũng có công tắc. Một số trợ lý tích hợp trong ứng dụng nhắn tin hay mạng xã hội hiện như một ô trò chuyện hoặc một nút trong thanh tìm kiếm, và không có cách gỡ hẳn ở thời điểm viết. Câu trả lời AI đầu trang tìm kiếm cũng thường không tắt được trong cài đặt chung; có khi đổi công cụ tìm kiếm mặc định hay dùng chế độ chỉ hiện kết quả web là cách duy nhất, tuỳ trình duyệt và thời điểm.
Với những thứ không tắt được, cách thực tế là không dùng và không đưa thông tin vào. Chỉ cho người thân nhận ra ô trò chuyện AI trong ứng dụng nhắn tin trông thế nào, để họ biết đó không phải người thật hay nhân viên hỗ trợ của ứng dụng. Với câu trả lời AI trên trang tìm kiếm, tập thói quen kéo xuống đọc các trang nguồn khi chuyện quan trọng.
Các hãng thay đổi lựa chọn bật tắt khá thường xuyên, có khi thêm công tắc sau khi người dùng phản hồi, có khi bỏ đi. Một tính năng hôm nay không tắt được có thể có công tắc ở bản sau, và ngược lại. Xem lại phần cài đặt sau mỗi bản cập nhật lớn.
Rà một lượt các tính năng AI sau mỗi bản cập nhật lớn
Mỗi lần điện thoại hay máy tính nhận bản cập nhật lớn, hoặc khi cài máy cho người thân, dành mười lăm phút đi qua các chỗ sau:
- Đọc phần giới thiệu tính năng mới mà máy hiện sau khi cập nhật, thay vì bấm bỏ qua; ghi lại tính năng AI nào vừa được bật.
- Vào cài đặt thông báo, kiểm có tóm tắt bằng AI không, tắt cho ứng dụng nhắn tin và công việc.
- Vào cài đặt bàn phím, kiểm gợi ý trả lời, dự đoán nội dòng và công cụ viết lại; phần này có bài riêng trong chuyên mục.
- Mở ứng dụng ảnh, kiểm tính năng chỉnh tự động khi chụp hay khi lưu; với máy dùng để chụp giấy tờ, ưu tiên ảnh gốc.
- Kiểm trợ lý mặc định và lối tắt gọi trợ lý: cập nhật có thể đổi trợ lý hoặc gán lại nút.
- Vào phần bộ nhớ, xem dung lượng hệ thống có tăng mạnh không; nếu máy gần đầy, cân nhắc tắt bộ tính năng AI không dùng.
- Với máy của cha mẹ, gọi video lại sau vài ngày để hỏi có gì lạ không; người dùng thường nhận ra thay đổi trước khi bạn kịp nghĩ tới.
Ví dụ giả định: chị Vy ở Lâm Đồng cập nhật điện thoại cho bố, sau đó bố hiểu nhầm bản tóm tắt "Hùng: không về được, gửi tiền sau" là con trai không về ăn giỗ, trong khi tin gốc nói chỉ về muộn. Chị tắt tóm tắt thông báo cho ứng dụng nhắn tin trên máy bố, và giải thích rằng muốn chắc thì luôn mở đọc tin gốc.
Những tính năng AI chạy ngầm nên giữ
Bài này nói nhiều về tắt, nhưng phần lớn AI trên điện thoại và máy tính đã chạy ngầm từ lâu và giúp việc thật mà bạn ít để ý. Trước khi tắt hàng loạt, nhìn danh sách dưới đây để khỏi tắt nhầm thứ có ích:
- Lọc thư rác và cảnh báo cuộc gọi làm phiền: dựa vào mô hình nhận diện mẫu; tắt đi là hộp thư và danh sách cuộc gọi đầy rác trở lại.
- Chép lời tin nhắn thoại: chuyển tin thoại thành chữ để đọc khi đang họp hoặc ở nơi ồn; rất có ích với người nghe kém.
- Tìm ảnh bằng nội dung: gõ "biển", "giấy tờ", "con mèo" là ra ảnh liên quan, nhờ ứng dụng ảnh đã phân tích thư viện.
- Nhận diện chữ trong ảnh: chép số tài khoản, địa chỉ từ ảnh chụp mà không phải gõ lại; nhớ kiểm từng chữ số.
- Phụ đề trực tiếp và giảm ồn cuộc gọi: giúp nghe rõ hơn trong cuộc gọi, xem video không bật tiếng.
- Gợi ý ứng dụng và lối tắt theo thói quen: tiện cho người dùng thành thạo; người lớn tuổi có thể thấy rối, khi đó tắt riêng mục này.
Điểm chung của những tính năng đáng giữ là chúng hỗ trợ một việc bạn đang làm và không viết lại lời của người khác. Những tính năng đáng xem lại là loại tóm tắt, viết lại, trả lời thay bạn, nơi một lỗi nhỏ có thể làm sai nghĩa mà bạn không nhận ra. Dùng tiêu chí đó, bạn quyết định nhanh hơn với cả những tính năng sẽ ra mắt sau này.
Câu hỏi thường gặp
Tắt hết tính năng AI có làm điện thoại chạy nhanh hơn không?
Có thể giải phóng chút bộ nhớ và giảm việc chạy ngầm, nhưng với máy đời mới, khác biệt về tốc độ thường khó nhận ra. Tắt theo nhu cầu dựa trên bảng kiểm sẽ hợp lý hơn tắt hết. Một số tính năng lọc thư rác, chặn cuộc gọi làm phiền cũng dùng AI và đáng giữ.
Tắt tính năng AI rồi có bật lại được không?
Phần lớn bật lại được ở cùng chỗ trong cài đặt. Riêng những tính năng phải tải mô hình về máy, bật lại có thể cần chờ tải xuống, tốn thời gian và dữ liệu, nên làm khi có Wi-Fi.
Câu trả lời AI đầu trang tìm kiếm có đáng tin không?
Hữu ích để nắm nhanh ý chính, nhưng có thể tổng hợp sai hoặc dựa vào nguồn yếu. Với chuyện sức khoẻ, pháp lý, tiền bạc, giấy tờ, bấm vào nguồn và ưu tiên trang của cơ quan chính thức hoặc tổ chức chuyên môn.
Có nên cài tính năng AI cho cha mẹ lớn tuổi không?
Chọn lọc. Những tính năng giúp đọc to, chép lời tin nhắn thoại, gõ bằng giọng nói thường có ích. Những tính năng viết lại hay tóm tắt nội dung dễ gây hiểu nhầm nên tắt. Ngồi cùng cha mẹ thử vài ngày rồi quyết định, thay vì cài hộ theo ý mình.
Tính năng AI trên máy tính có tắt được giống điện thoại không?
Một phần. Hệ điều hành máy tính thường có chỗ tắt gợi ý, trợ lý trên thanh tác vụ, và một số ứng dụng văn phòng có công tắc tính năng AI riêng. Phím AI chuyên dụng trên bàn phím đời mới có thể gán lại cho việc khác nếu hệ điều hành cho phép. Tên mục thay đổi theo phiên bản.
Tại sao cập nhật xong tính năng AI tự bật lại?
Một số bản cập nhật đặt lại lựa chọn hoặc giới thiệu tính năng dưới tên mới, coi như chưa từng tắt. Đây là lý do nên rà lại cài đặt sau mỗi bản cập nhật lớn, và ghi lại danh sách những thứ đã tắt để làm lại nhanh.