Phần lớn máy mới hiện nay để mặc định điều hướng bằng cử chỉ vuốt: vuốt lên từ cạnh dưới để về màn hình chính, vuốt lên rồi giữ để xem ứng dụng gần đây, vuốt từ cạnh trái hoặc phải vào để quay lại (Android). Nếu bạn quen ba nút ảo ở đáy màn hình Android hay nút Home trên iPhone đời cũ, tuần đầu sẽ hơi lóng ngóng. Câu hỏi đặt ra là nên cố làm quen với cử chỉ hay đổi về kiểu cũ.
Câu trả lời ngắn: với đa số người, cử chỉ đáng thử một tuần vì giải phóng thêm diện tích màn hình và thao tác một tay nhanh hơn khi đã quen; với người lớn tuổi, người hay dùng ứng dụng có menu trượt từ cạnh, hoặc người dùng ốp viền dày, ba nút vẫn là lựa chọn hợp lý. Bài này đối chiếu từng thao tác, chỉ chỗ chỉnh độ nhạy, và các lỗi hay gặp. Tên mục có thể khác theo hãng máy, phiên bản.
Bảng đối chiếu: thao tác cử chỉ thay cho nút nào
Cách nhanh nhất để làm quen là biết mỗi cử chỉ thay cho việc gì bạn từng làm bằng nút. Bảng dưới là cử chỉ chung của Android hiện đại và iPhone không có nút Home; một số hãng thêm biến thể riêng.
| Việc cần làm | Ba nút Android | Cử chỉ Android | iPhone không nút Home |
|---|---|---|---|
| Về màn hình chính | Nút giữa (hình tròn) | Vuốt lên từ cạnh dưới | Vuốt lên từ cạnh dưới |
| Quay lại | Nút hình tam giác | Vuốt từ cạnh trái hoặc phải vào giữa | Vuốt từ cạnh trái sang (trong nhiều ứng dụng) hoặc nút quay lại góc trên |
| Xem ứng dụng gần đây | Nút hình vuông | Vuốt lên rồi dừng giữ | Vuốt lên rồi dừng giữ |
| Chuyển nhanh giữa hai ứng dụng | Chạm đúp nút vuông | Vuốt ngang dọc cạnh dưới | Vuốt ngang trên thanh dưới cùng |
| Gọi trợ lý ảo | Giữ nút giữa | Giữ nút nguồn hoặc vuốt từ góc dưới (tuỳ máy) | Giữ nút sườn hoặc gọi bằng giọng |
Trên iPhone, thao tác quay lại khác Android ở chỗ không có cử chỉ hệ thống thống nhất: phần lớn ứng dụng hỗ trợ vuốt từ cạnh trái sang để lùi, nhưng một số ứng dụng chỉ có nút quay lại ở góc trên. Đây là chỗ người chuyển từ Android sang iPhone hay vấp nhất trong tuần đầu.
Ngoài ra, iPhone dùng hai góc trên để mở hai bảng khác nhau: vuốt xuống từ góc trên bên phải mở Trung tâm điều khiển (Wi-Fi, độ sáng, đèn pin), vuốt xuống từ giữa hoặc bên trái mở thông báo. Nhiều máy Android cũng chia tương tự; một số để vuốt xuống một lần ra thông báo, hai lần ra bảng cài đặt nhanh.
Cử chỉ hay ba nút: ưu nhược thật, không theo cảm tính
Diện tích màn hình. Cử chỉ chỉ chiếm một thanh mảnh ở đáy hoặc không chiếm gì; ba nút chiếm một dải riêng. Chênh lệch nhỏ nhưng thấy rõ khi xem video, đọc văn bản dài.
Dùng một tay. Với máy màn hình lớn, vuốt từ cạnh để quay lại dễ hơn với tới nút quay lại ở góc dưới bên trái khi cầm máy tay phải. Ngược lại, người tay nhỏ đôi khi thấy vuốt từ cạnh xa khó.
Độ chính xác. Ba nút gần như không bao giờ bấm nhầm. Cử chỉ thỉnh thoảng bị nhận nhầm, ví dụ vuốt mở menu bên trái của ứng dụng thành quay lại, hoặc vuốt về màn hình chính thành mở ứng dụng gần đây.
Đường cong học tập. Cử chỉ cần vài ngày đến một tuần để tay quen. Ba nút không cần học nếu bạn đã dùng Android lâu năm.
Với ốp lưng dày, miếng dán viền cong. Viền ốp cao ở cạnh có thể cản cử chỉ vuốt từ cạnh vào. Nếu thấy vuốt quay lại không ăn, thử tháo ốp để kiểm tra trước khi kết luận cử chỉ không hợp.
Với người lớn tuổi. Ba nút có hình rõ ràng, nhìn thấy là biết bấm vào đâu; cử chỉ là thao tác vô hình phải nhớ. Nếu đang cài máy cho cha mẹ, ba nút thường là lựa chọn đỡ bỡ ngỡ.
Đổi kiểu điều hướng trên Android: tìm ở đâu, chỉnh gì
Trên phần lớn máy Android, lựa chọn nằm trong Cài đặt, ở mục Hệ thống, Cử chỉ hoặc mục Màn hình, Thanh điều hướng; cách nhanh nhất là gõ chữ "điều hướng" vào ô tìm kiếm trong Cài đặt. Bạn sẽ thấy hai hoặc ba lựa chọn: điều hướng bằng cử chỉ, ba nút, và trên một số máy đời cũ còn có kiểu hai nút.
Nếu chọn cử chỉ, nên xem thêm hai cài đặt con. Thứ nhất là độ nhạy của cử chỉ quay lại ở cạnh trái và cạnh phải: tăng độ nhạy thì vuốt nhẹ cũng nhận, giảm thì phải vuốt sâu hơn, ít nhầm với menu của ứng dụng. Nhiều máy cho chỉnh riêng từng cạnh. Thứ hai là có hiện thanh gợi ý mảnh ở đáy màn hình hay không: giữ thanh này trong tuần đầu để biết vùng vuốt, sau đó ẩn đi nếu muốn.
Một số hãng còn có lựa chọn đảo thứ tự ba nút (nút quay lại bên phải hay bên trái). Nếu bạn chuyển từ máy hãng khác sang và thấy bấm nhầm liên tục, đây có thể là nguyên nhân; đổi thứ tự cho giống máy cũ.
Riêng với ứng dụng có menu trượt ra từ cạnh trái (ứng dụng thư, ứng dụng đọc, một số ứng dụng mạng xã hội), Android thường cho mở menu bằng cách giữ một chút ở cạnh rồi mới vuốt, hoặc vuốt từ góc trên. Thử vài lần để biết ứng dụng bạn dùng phản ứng thế nào trước khi đổi về ba nút.
iPhone không có nút Home: làm quen trong ba ngày, và lựa chọn nút ảo
Người chuyển từ iPhone có nút Home sang đời máy không có nút thường cần hai ba ngày. Thao tác cần tập nhất là vuốt lên từ cạnh dưới: vuốt nhanh một mạch là về màn hình chính, vuốt chậm rồi dừng giữa chừng là mở danh sách ứng dụng gần đây. Phân biệt hai cử chỉ này nằm ở tốc độ, không phải độ dài. Mở khoá máy cũng thành vuốt lên sau khi Face ID nhận diện xong.
Ở Việt Nam, nhiều người quen dùng "nút Home ảo" — tính năng Cảm ứng hỗ trợ (AssistiveTouch) trong phần Trợ năng của Cài đặt. Nó hiện một nút tròn nổi trên màn hình, chạm vào mở các thao tác như về màn hình chính, chụp màn hình, khoá máy. Đây là tính năng trợ năng chính thức, không hại máy. Nó có ích cho người khó thao tác vuốt, hoặc khi cảm ứng ở cạnh dưới có vấn đề. Bạn có thể chỉnh để chạm một lần về màn hình chính, chạm đúp chụp màn hình, giữ để mở thứ khác.
Nhược điểm của nút ảo là che một phần màn hình và đôi khi nằm đúng chỗ cần bấm trong ứng dụng. Nếu dùng chỉ vì thói quen từ máy cũ, thử tắt trong một tuần để xem cử chỉ có thuận hơn không. Nếu dùng vì lý do thao tác, cứ giữ, và kéo nút sang mép màn hình nơi ít vướng nhất.
Một mẹo cho người mới: chạm hai lần vào mặt lưng máy có thể gán cho một thao tác như chụp màn hình hoặc mở Trung tâm điều khiển, trong mục Chạm vào mặt sau của Trợ năng. Tính năng này hỗ trợ trên nhiều đời iPhone gần đây; kiểm tra máy của bạn.
Lộ trình bảy ngày làm quen cử chỉ
Nếu quyết định thử cử chỉ, đừng đổi qua đổi lại mỗi khi bấm nhầm. Đi theo một lộ trình ngắn giúp tay quen nhanh và cho bạn cơ sở thật để quyết định giữ hay bỏ.
- Ngày một: chỉ tập hai thao tác — vuốt lên về màn hình chính và vuốt từ cạnh để quay lại. Giữ thanh gợi ý ở đáy màn hình.
- Ngày hai, ba: thêm thao tác vuốt lên rồi giữ để mở ứng dụng gần đây, và vuốt ngang ở cạnh dưới để chuyển qua lại giữa hai ứng dụng vừa dùng, rất tiện khi chép thông tin từ tin nhắn sang ứng dụng ngân hàng.
- Ngày bốn: để ý những lần bấm nhầm và ghi lại xảy ra trong ứng dụng nào. Đó là dữ liệu để chỉnh độ nhạy.
- Ngày năm: chỉnh độ nhạy cạnh trái, cạnh phải theo những gì đã ghi, thử tháo ốp nếu nghi viền ốp cản.
- Ngày sáu, bảy: dùng bình thường. Cuối ngày bảy, tự hỏi: có còn phải nghĩ trước mỗi thao tác không? Nếu còn, đổi về ba nút cũng là quyết định hợp lý, không có gì phải tiếc.
Người cài máy cho người thân có thể dùng chính lộ trình này để hướng dẫn, nhưng chia nhỏ hơn và ngồi cạnh trong mấy ngày đầu. Nếu sau hai ba ngày người thân vẫn lúng túng, chuyển về ba nút là tôn trọng thói quen của họ.
Lỗi hay gặp khi mới dùng cử chỉ và cách xử lý
Phần lớn cảm giác "cử chỉ khó dùng" đến từ vài lỗi lặp lại. Nhận ra lỗi là sửa được, không nhất thiết phải bỏ cử chỉ.
- Vuốt về màn hình chính mà lại mở danh sách ứng dụng gần đây: bạn vuốt chậm và dừng giữa chừng. Vuốt nhanh, dứt khoát.
- Vuốt quay lại không ăn: bắt đầu vuốt quá xa cạnh, hoặc viền ốp cản. Đặt ngón sát mép máy, hoặc tăng độ nhạy cạnh.
- Thoát nhầm ứng dụng khi đang chơi game hoặc vẽ: nhiều máy có chế độ chơi game chặn cử chỉ cạnh; một số ứng dụng yêu cầu vuốt hai lần mới thoát.
- Mở nhầm trợ lý ảo: trên một số máy, vuốt chéo từ góc dưới gọi trợ lý. Tắt cử chỉ này trong cài đặt trợ lý nếu không dùng.
- Bàn phím che mất thanh vuốt: một số bàn phím có nút ẩn bàn phím riêng; hoặc vuốt xuống trên bàn phím để thu gọn, tuỳ bàn phím.
- Không biết đóng ứng dụng: mở danh sách gần đây rồi vuốt thẻ ứng dụng lên trên. Thường không cần đóng ứng dụng thủ công; hệ điều hành tự quản lý bộ nhớ.
Câu cuối đáng nhấn mạnh: thói quen vuốt đóng hết ứng dụng sau mỗi lần dùng không giúp máy nhanh hơn hay tiết kiệm pin hơn trên điện thoại hiện đại; mở lại ứng dụng từ đầu còn tốn hơn. Chỉ đóng ứng dụng bị treo hoặc chạy bất thường. Phần pin và độ mượt có danh mục riêng.
Câu hỏi thường gặp
Cử chỉ điều hướng có làm máy chạy chậm hay tốn pin hơn ba nút không?
Không đáng kể. Cả hai kiểu đều là phần giao diện của hệ điều hành, mức tiêu thụ tài nguyên tương đương. Chọn kiểu nào là chuyện thao tác thuận tay, không phải chuyện hiệu năng. Nếu máy chậm, nguyên nhân nằm ở chỗ khác như bộ nhớ đầy hay ứng dụng chạy nền.
Đổi sang ba nút rồi có đổi lại cử chỉ được không?
Được, bất cứ lúc nào, trong cùng mục cài đặt. Việc đổi không ảnh hưởng dữ liệu hay ứng dụng. Nhiều người thử cử chỉ một tuần, đổi về ba nút, rồi vài tháng sau thử lại; không có gì sai với cách đó.
Vì sao một số ứng dụng hiện thanh đen ở đáy màn hình khi dùng cử chỉ?
Thường do ứng dụng chưa được tối ưu cho màn hình tràn viền, nên chừa một khoảng cho vùng cử chỉ. Đây là việc của nhà phát triển ứng dụng. Cập nhật ứng dụng lên bản mới nhất; nếu vẫn còn, đó là giới hạn của ứng dụng chứ không phải lỗi máy.
Nút Home ảo trên iPhone có làm hỏng màn hình hay hao pin không?
Không. Cảm ứng hỗ trợ là tính năng trợ năng chính thức của Apple, không hao pin đáng kể. Nút có độ mờ khi không dùng để giảm che nội dung; bạn chỉnh độ mờ khi rảnh trong cùng mục cài đặt. Nỗi lo nút ảo làm lưu ảnh trên màn hình OLED ít đáng ngại vì nút mờ đi khi không dùng, và bạn có thể kéo nó sang vị trí khác.
Có thể dùng cử chỉ nhưng vẫn có nút quay lại không?
Trên Android, lựa chọn tiêu chuẩn là một trong hai kiểu. Một số hãng có kiểu lai hoặc tuỳ biến riêng, ví dụ cử chỉ vuốt lên từ ba vùng ở đáy màn hình thay cho ba nút. Tìm trong mục điều hướng của máy để xem có các kiểu phụ không.