Phần lớn ứng dụng cài sẵn trên laptop mới gỡ được mà không ảnh hưởng gì, nhưng có một nhóm nhỏ cần giữ lại: trình điều khiển, tiện ích điều khiển phím chức năng, âm thanh, quản lý nguồn và công cụ cập nhật của hãng máy. Gỡ nhầm nhóm này là cách thường gặp nhất khiến phím chỉnh độ sáng ngừng chạy, loa nhỏ hẳn đi hay máy không nhận bản cập nhật BIOS.
Bài này giúp bạn chia ứng dụng cài sẵn thành bốn nhóm, quyết định từng nhóm, rồi gỡ theo cách có đường lui. Hướng dẫn viết theo nguyên lý vì mỗi hãng, mỗi dòng máy cài một bộ khác nhau; tên mục trong Cài đặt có thể khác theo phiên bản Windows hoặc macOS. Bài không giới thiệu phần mềm dọn rác nào, vì những việc cần làm ở đây đều làm được bằng công cụ có sẵn của hệ điều hành.
Vì sao máy mới lại có sẵn nhiều thứ đến vậy
Ứng dụng cài sẵn đến từ ba nguồn. Nguồn thứ nhất là chính hệ điều hành: Windows 11 kèm theo một bộ ứng dụng như thời tiết, tin tức, trò chơi đơn giản, ứng dụng nhắn tin, công cụ ghi âm; macOS kèm theo bộ ứng dụng văn phòng và sáng tạo của Apple. Nguồn thứ hai là hãng sản xuất máy: tiện ích hỗ trợ, trung tâm điều khiển, phần mềm âm thanh, công cụ chẩn đoán. Nguồn thứ ba là các đối tác trả tiền để có mặt trên máy: bản dùng thử diệt virus, bản dùng thử bộ văn phòng, lối tắt tới ứng dụng giải trí, trò chơi.
Đây là một ví dụ điển hình của mặc định có lợi cho bên bán. Việc để sẵn ứng dụng trên máy mới tăng khả năng bạn dùng thử, và với bản dùng thử, tăng khả năng bạn trả tiền khi hết hạn chỉ vì ngại đổi. Không có gì sai khi một hãng làm vậy, nhưng bạn cũng không có nghĩa vụ phải giữ. Danh mục hiệu ứng mặc định trên trang có bài giải thích vì sao thứ để sẵn lại được giữ nhiều đến thế.
Một chi tiết hay gây hiểu nhầm: nhiều biểu tượng trên menu Bắt đầu của Windows 11 thực ra chưa phải ứng dụng đã cài, mà là lối tắt chờ sẵn. Chỉ khi bạn bấm vào, máy mới tải ứng dụng về. Những biểu tượng như vậy không chiếm chỗ đáng kể, bỏ ghim là đủ. Còn trên Mac, các ứng dụng hệ thống như Safari, Thư, Ảnh là một phần của macOS, không gỡ được và cũng không nên tìm cách gỡ.
Chia ứng dụng cài sẵn thành bốn nhóm
Trước khi gỡ bất cứ thứ gì, mở danh sách ứng dụng đã cài và xếp từng cái vào một trong bốn nhóm dưới đây. Nếu không chắc một ứng dụng thuộc nhóm nào, xếp nó vào nhóm cần tìm hiểu, đừng đoán.
| Nhóm | Dấu hiệu nhận ra | Quyết định |
|---|---|---|
| Trình điều khiển và tiện ích phần cứng | Tên có chữ âm thanh, bàn di chuột, đồ hoạ, phím nóng, quản lý nguồn, camera, kèm tên hãng linh kiện | Giữ lại |
| Công cụ cập nhật và hỗ trợ của hãng máy | Trung tâm điều khiển mang tên hãng, có mục cập nhật trình điều khiển, BIOS, bảo hành | Thường giữ một ứng dụng chính, gỡ các ứng dụng phụ trùng chức năng |
| Bản dùng thử và lối tắt quảng cáo | Có chữ dùng thử, đếm ngày còn lại, mời đăng ký, lối tắt tới trò chơi, ứng dụng giải trí | Gỡ nếu không có ý định dùng |
| Ứng dụng của hệ điều hành | Thời tiết, tin tức, ghi âm, trò chơi đơn giản, ứng dụng văn phòng của Apple | Giữ hoặc gỡ tuỳ thói quen, không ảnh hưởng hệ thống |
Nhóm thứ hai đáng để ý nhất. Có hãng cài tới ba bốn tiện ích riêng lẻ cho cùng một việc: một ứng dụng hỗ trợ, một ứng dụng cập nhật, một ứng dụng chẩn đoán, một ứng dụng đăng ký bảo hành. Thường bạn chỉ cần một ứng dụng chính của hãng để nhận trình điều khiển và bản cập nhật BIOS; những cái còn lại, sau khi đã đăng ký bảo hành xong, có thể gỡ. Riêng tiện ích giới hạn mức sạc pin hay chuyển chế độ quạt thường nằm trong ứng dụng chính này, nên trước khi gỡ hãy mở nó ra xem nó làm được gì.
Gỡ trên Windows 11 theo cách có đường lui
Làm lần lượt, không gỡ một lúc hàng chục ứng dụng. Mục đích là nếu có gì đó hỏng, bạn biết ngay do ứng dụng nào.
- Cập nhật Windows và trình điều khiển xong trước. Gỡ ứng dụng trên máy chưa cập nhật dễ gặp tình huống Windows Update cài lại một số thứ.
- Tạo điểm khôi phục hệ thống: tìm "Tạo điểm khôi phục" trong ô tìm kiếm, bật bảo vệ cho ổ hệ thống nếu đang tắt, rồi tạo một điểm và đặt tên dễ nhớ, ví dụ "truoc khi go ung dung".
- Mở Cài đặt, mục Ứng dụng, chọn Ứng dụng đã cài đặt. Sắp xếp theo tên nhà phát hành hoặc theo ngày cài để thấy rõ nhóm của hãng máy và nhóm đối tác.
- Chụp màn hình danh sách hiện tại để có bản ghi những gì máy có lúc mới mua.
- Gỡ nhóm bản dùng thử và lối tắt quảng cáo trước, mỗi lần một ứng dụng, bấm vào dấu ba chấm cạnh tên rồi chọn gỡ cài đặt.
- Khởi động lại sau mỗi đợt vài ứng dụng, thử phím chức năng, âm lượng, độ sáng, camera và bàn di chuột.
- Chuột phải lên các biểu tượng còn sót trên menu Bắt đầu, chọn bỏ ghim với những lối tắt chưa cài.
Cần tránh: các tệp lệnh "gỡ sạch Windows" chia sẻ trên mạng, chạy một phát gỡ hàng loạt thành phần hệ thống. Chúng có thể gỡ cả những thứ Windows Update hay Microsoft Store cần, khiến máy lỗi khó sửa và đôi khi phải cài lại từ đầu. Với máy mới, gỡ thủ công qua Cài đặt là đủ và an toàn hơn nhiều.
Bản dùng thử diệt virus và bộ văn phòng: gỡ hay giữ
Hai loại bản dùng thử gặp nhiều nhất là phần mềm diệt virus và bộ ứng dụng văn phòng. Với diệt virus, Windows 11 có sẵn bộ bảo vệ được bật mặc định. Khi có một phần mềm diệt virus khác được cài, bộ bảo vệ có sẵn thường tự lùi lại nhường chỗ. Khi bản dùng thử kia hết hạn, nó sẽ hiện thông báo đòi gia hạn, và trong lúc đó máy có thể ở trạng thái bảo vệ không như bạn nghĩ. Nếu không định trả phí cho phần mềm đó, gỡ sớm trong ngày đầu là gọn nhất; sau khi gỡ, vào mục bảo mật của Windows để chắc bộ bảo vệ có sẵn đã bật lại. Đánh giá nên dùng giải pháp bảo vệ nào là chuyện của AI Bảo Mật.
Với bộ văn phòng, cần phân biệt hai trường hợp. Có máy bán kèm bản quyền bộ văn phòng dành cho gia đình và học sinh, lúc đó bạn sẽ thấy lời mời kích hoạt gắn với tài khoản Microsoft; đây không phải bản dùng thử và nên kích hoạt ngay để bản quyền gắn vào tài khoản của bạn. Có máy chỉ kèm lời mời dùng thử gói thuê bao một thời gian. Đọc kỹ màn hình kích hoạt: nếu nó yêu cầu thêm thẻ thanh toán, đó là gói dùng thử sẽ tự chuyển trả phí.
Nếu chưa biết máy mình thuộc trường hợp nào, hỏi lại nơi bán và xem hoá đơn, đừng bấm đồng ý cho xong. Danh mục gói đăng ký và tự gia hạn trên trang có bài riêng về cách kiểm tra và huỷ đúng cách khi lỡ đăng ký.
Gỡ ứng dụng trên Mac: ít việc hơn nhưng có vài chỗ cần biết
Ứng dụng của Apple tải từ App Store. Các ứng dụng như dựng phim, làm nhạc, soạn văn bản, bảng tính, trình chiếu của Apple thường có sẵn trên máy mới và có thể xoá như ứng dụng thường, rồi tải lại miễn phí từ App Store khi cần. Bộ làm nhạc kèm thư viện âm thanh khá nặng, là thứ đáng gỡ nếu máy dung lượng nhỏ và bạn không làm nhạc.
Cách xoá đúng. Mở thư mục Ứng dụng trong Finder, kéo ứng dụng vào Thùng rác hoặc chuột phải chọn chuyển vào Thùng rác, rồi dọn Thùng rác. Với ứng dụng cài từ App Store, có thể mở Launchpad, giữ một biểu tượng tới khi các biểu tượng rung rồi bấm dấu xoá.
Ứng dụng hệ thống. Safari, Thư, Tin nhắn, Ảnh và những ứng dụng tương tự được bảo vệ, hệ thống không cho xoá. Đừng làm theo hướng dẫn tắt cơ chế bảo vệ hệ thống để gỡ chúng; đổi lại được vài trăm megabyte mà mất đi lớp an toàn quan trọng.
Ứng dụng cài từ trang ngoài. Một số phần mềm có công cụ gỡ cài đặt riêng đi kèm, và nên dùng công cụ đó thay vì chỉ kéo vào Thùng rác, vì chúng có thể để lại tiến trình chạy nền. Kiểm lại mục Mục đăng nhập và phần mở rộng sau khi gỡ.
Máy văn phòng mua theo lô: thống nhất danh sách giữ và gỡ
Khi một văn phòng nhỏ mua cùng lúc năm, mười chiếc laptop cùng dòng, việc gỡ ứng dụng cài sẵn nên làm một lần cho chuẩn rồi áp cho cả lô, thay vì mỗi người tự dọn theo ý mình. Người phụ trách chọn một máy làm mẫu, đi qua bốn nhóm như trên, ghi ra một danh sách hai cột: ứng dụng giữ và ứng dụng gỡ, kèm lý do ngắn. Dùng máy mẫu ấy vài ngày để chắc không mất chức năng nào, rồi mới làm theo danh sách trên các máy còn lại.
Danh sách này có ích hơn bạn tưởng. Khi một nhân viên báo phím tắt micro không chạy, người hỗ trợ mở danh sách là biết máy đó có lỡ gỡ tiện ích phím nóng hay không. Khi mua thêm máy cùng dòng sau vài tháng, chỉ cần làm lại theo danh sách. Khi có người nghỉ việc và máy được giao cho người mới, danh sách cũng giúp đưa máy về trạng thái chuẩn của công ty.
Một lưu ý: dù cùng tên dòng máy, các đợt hàng khác nhau có thể kèm bộ ứng dụng hơi khác, nhất là bản dùng thử của đối tác. Vì vậy danh sách là khung tham chiếu chứ không phải thứ áp máy móc; luôn nhìn lại danh sách ứng dụng thật trên từng máy trước khi gỡ. Với văn phòng có nhiều máy hơn và có người làm công nghệ, việc chuẩn hoá thường được làm bằng công cụ quản lý thiết bị chuyên dụng, ngoài phạm vi bài này.
Dấu hiệu đã gỡ nhầm và cách lấy lại
Nếu sau khi dọn, máy có biểu hiện lạ, đừng hoảng. Phần lớn đều lấy lại được nếu bạn đã làm từng bước và có điểm khôi phục.
- Phím chỉnh độ sáng, âm lượng, tắt micro không còn hiện thông báo trên màn hình hoặc không chạy: thường do gỡ tiện ích phím nóng của hãng. Tải lại từ trang hỗ trợ của hãng theo đúng mã máy, hoặc từ ứng dụng hỗ trợ chính nếu còn giữ.
- Loa nhỏ hoặc mất hiệu ứng âm thanh: có thể đã gỡ bảng điều khiển âm thanh đi kèm trình điều khiển. Cài lại gói âm thanh của hãng.
- Bàn di chuột mất cử chỉ nhiều ngón: kiểm lại trình điều khiển bàn di chuột trong Trình quản lý thiết bị.
- Máy không còn nhận bản cập nhật BIOS hay trình điều khiển từ hãng: đã gỡ công cụ cập nhật chính; cài lại hoặc kiểm định kỳ trên trang hỗ trợ.
- Không rõ nguyên nhân: dùng điểm khôi phục đã tạo để đưa hệ thống về trạng thái trước khi dọn. Tài liệu cá nhân của bạn không bị ảnh hưởng khi khôi phục hệ thống.
Nếu muốn nhờ chatbot giải thích một ứng dụng lạ, chỉ cần chép tên ứng dụng và tên nhà phát hành, hỏi "ứng dụng này thường đi kèm laptop để làm gì, gỡ đi có ảnh hưởng chức năng nào không". Không cần chụp cả màn hình có tên tài khoản hay tên máy. Câu trả lời có thể sai với dòng máy cụ thể, nên đối chiếu với trang hỗ trợ của hãng trước khi gỡ những thứ thuộc nhóm phần cứng.
Câu hỏi thường gặp
Gỡ ứng dụng cài sẵn có làm mất bảo hành không?
Không. Bảo hành gắn với phần cứng và số serial của máy, không phụ thuộc phần mềm bạn giữ hay gỡ. Tuy vậy, nên đăng ký bảo hành điện tử xong rồi mới gỡ ứng dụng đăng ký bảo hành nếu hãng yêu cầu làm qua ứng dụng đó.
Gỡ bớt ứng dụng cài sẵn có làm máy chạy nhanh hơn không?
Chỉ nhanh hơn rõ khi ứng dụng đó tự chạy nền hoặc khởi động cùng máy. Những ứng dụng chỉ nằm im trong danh sách thì gỡ đi chủ yếu là đỡ rối mắt và lấy lại chút dung lượng. Phần ứng dụng khởi động cùng máy có bài riêng trong danh mục.
Có nên dùng phần mềm gỡ sạch của bên thứ ba không?
Với máy mới thì không cần. Công cụ gỡ cài đặt có sẵn của Windows và macOS đủ cho hầu hết trường hợp. Một số phần mềm gỡ sạch đi kèm quảng cáo hoặc đòi quyền rộng, thêm một thứ cần quản lý trên chiếc máy bạn đang muốn làm gọn.
Sau khi gỡ, Windows Update có cài lại ứng dụng không?
Đôi khi có, nhất là sau một bản cập nhật tính năng lớn: một số ứng dụng của hệ điều hành hoặc lối tắt quảng cáo xuất hiện trở lại. Gặp thì gỡ hoặc bỏ ghim lần nữa; đó là hành vi bình thường, không phải máy lỗi.
Ứng dụng của hãng cứ hiện thông báo mời mua dịch vụ, tắt thế nào?
Mở ứng dụng đó, tìm phần cài đặt thông báo hoặc tiếp thị và tắt các mục mời gọi. Nếu ứng dụng không cho tắt, vào phần thông báo trong Cài đặt của Windows để tắt thông báo của riêng ứng dụng đó mà vẫn giữ chức năng cập nhật.