Ứng dụng khởi động cùng máy là những phần mềm tự mở mỗi khi bạn đăng nhập, và trên máy mới chúng tăng dần theo từng phần mềm bạn cài thêm, vì gần như bộ cài nào cũng đặt sẵn lựa chọn tự chạy. Tắt bớt những cái không cần giúp máy vào trạng thái dùng được nhanh hơn sau khi bật, bớt biểu tượng chen chúc ở góc màn hình và bớt tiến trình chạy nền tiêu pin.
Bài này chỉ cách xem danh sách trên Windows 11 và macOS, đưa ra tiêu chí giữ hay tắt từng loại phần mềm, và nhắc thêm vài cài đặt nền khiến ứng dụng vẫn chạy dù bạn đã tưởng là đóng. Đây không phải bài sửa máy chạy chậm nói chung; nếu máy chậm vì ổ đĩa đầy, phần cứng yếu hay lỗi hệ thống, cần chẩn đoán riêng. Tên mục có thể khác theo phiên bản hệ điều hành.
Vì sao phần mềm nào cũng muốn chạy cùng máy
Với người làm phần mềm, được mở sẵn mỗi lần bạn bật máy là lợi thế lớn: ứng dụng nhắn tin luôn trực tuyến, ứng dụng nghe nhạc nằm sẵn ở góc màn hình nhắc bạn mở, công cụ đồng bộ chạy liên tục, trình cập nhật kiểm tra phiên bản mới. Vì vậy ô "khởi động cùng hệ thống" thường được tích sẵn trong bộ cài, hoặc phần mềm tự bật tính năng đó ở lần chạy đầu mà không hỏi.
Riêng từng ứng dụng thì không nặng, nhưng gộp lại thì khác. Sau vài tuần cài phần mềm, một máy văn phòng có thể có mười lăm, hai mươi thứ tự chạy, mỗi thứ tranh nhau đọc ổ đĩa và chiếm bộ nhớ trong vài phút đầu sau khi bật máy. Bạn sẽ thấy dấu hiệu quen thuộc: đăng nhập xong nhưng phải chờ một lúc mới mở được trình duyệt, quạt chạy ồn ngay khi vừa bật, khay hệ thống chật biểu tượng.
Thời điểm tốt nhất để dọn danh sách này là sau khoảng một tuần dùng máy mới, khi bạn đã cài gần đủ phần mềm thường dùng. Dọn quá sớm thì phần mềm cài sau lại tự thêm vào; dọn quá muộn thì bạn đã quen với một chiếc máy chậm mà không biết nó có thể nhanh hơn.
Xem và tắt trên Windows 11
Windows 11 cho bạn hai chỗ để xem cùng một danh sách. Chỗ nào cũng được, kết quả như nhau.
- Mở Cài đặt, vào mục Ứng dụng, chọn Khởi động. Mỗi ứng dụng có một công tắc và một nhãn mức ảnh hưởng như không ảnh hưởng, thấp, trung bình, cao.
- Hoặc nhấn tổ hợp Ctrl, Shift, Esc để mở Trình quản lý tác vụ, chọn trang Ứng dụng khởi động. Ở đây có thêm cột thời gian khởi động gần nhất và cột mức ảnh hưởng, có thể bấm vào tiêu đề cột để sắp xếp.
- Sắp xếp theo mức ảnh hưởng, bắt đầu xem từ các ứng dụng mức cao.
- Với mỗi ứng dụng, tự hỏi: mình có cần nó chạy ngay khi vừa bật máy không, hay chỉ cần mở khi dùng tới. Nếu là loại sau, tắt công tắc.
- Gặp tên lạ, chuột phải chọn mở vị trí tệp hoặc tìm kiếm trực tuyến để biết nó thuộc phần mềm nào trước khi tắt.
- Khởi động lại máy và dùng thử một ngày; nếu thiếu thứ gì, bật lại đúng công tắc đó.
Tắt ở đây không gỡ ứng dụng, cũng không làm mất dữ liệu. Ứng dụng vẫn mở bình thường khi bạn bấm vào, chỉ là không tự mở lúc bật máy nữa. Vì vậy đây là thao tác rất an toàn, thử sai thoải mái. Nhãn mức ảnh hưởng do Windows ước lượng nên chỉ để tham khảo; một ứng dụng nhãn thấp nhưng bạn không bao giờ dùng thì vẫn nên tắt.
Giữ hay tắt: tiêu chí cho từng loại phần mềm
Không có danh sách chung cho mọi người, vì việc của mỗi người khác nhau. Bảng dưới đưa ra tiêu chí theo loại phần mềm để bạn tự áp vào danh sách của mình.
| Loại phần mềm | Thường nên | Ngoại lệ |
|---|---|---|
| Bộ gõ tiếng Việt | Giữ | Tắt nếu bạn dùng bàn phím tiếng Việt có sẵn của Windows |
| Trình điều khiển âm thanh, bàn di chuột, phím nóng của hãng | Giữ | Không có ngoại lệ đáng kể |
| Phần mềm bảo vệ, diệt virus | Giữ | Phần này bàn kỹ ở AI Bảo Mật |
| Ứng dụng đồng bộ đám mây | Giữ nếu bạn dựa vào nó để lưu tài liệu | Tắt nếu chỉ thỉnh thoảng mở để lấy tệp |
| Ứng dụng nhắn tin công việc | Giữ nếu cần nhận tin ngay khi mở máy | Tắt trên máy cá nhân nếu muốn buổi sáng không bị cuốn vào tin nhắn |
| Ứng dụng nghe nhạc, xem phim, trò chơi | Tắt | Hiếm khi cần tự mở |
| Trình khởi chạy trò chơi và cửa hàng trò chơi | Tắt | Giữ nếu máy chuyên chơi và bạn muốn tự cập nhật trò chơi |
| Trình cập nhật của phần mềm khác | Tuỳ, đa số tắt được | Giữ trình cập nhật của phần mềm cần vá thường xuyên như trình duyệt |
| Công cụ hỗ trợ của hãng máy | Tuỳ | Giữ nếu nó quản lý chế độ quạt hay giới hạn sạc |
Với ứng dụng nhắn tin, câu hỏi thật ra là về thói quen làm việc chứ không chỉ về tốc độ máy. Nhiều người thấy để ứng dụng nhắn tin tự mở là mặc nhiên đồng ý cho tin nhắn chiếm phút đầu tiên của ngày. Tắt tự khởi động, rồi mở thủ công sau khi đã xong việc quan trọng đầu ngày, là một cách chọn lại mặc định cho chính mình.
Cài đặt nền khiến ứng dụng vẫn chạy dù đã tắt khởi động
Trình duyệt chạy nền sau khi đóng. Một số trình duyệt mặc định tiếp tục chạy các tiện ích và ứng dụng nền sau khi bạn đóng cửa sổ cuối cùng, hoặc có chế độ tăng tốc khởi động giữ sẵn một phần trình duyệt trong bộ nhớ. Tìm trong phần cài đặt hệ thống của trình duyệt các mục có chữ chạy nền hoặc tăng tốc khởi động; tắt nếu bạn muốn đóng là thoát hẳn.
Tự mở lại ứng dụng khi đăng nhập. Windows 11 có lựa chọn tự lưu các ứng dụng có thể khởi động lại và mở lại chúng khi bạn đăng nhập, nằm trong phần tuỳ chọn đăng nhập của mục Tài khoản. Nếu thấy cửa sổ cũ cứ hiện lại dù đã tắt khởi động, hãy kiểm mục này.
Ứng dụng tự đặt mình vào khay hệ thống. Nhiều ứng dụng khi bấm nút đóng chỉ thu nhỏ xuống khay hệ thống chứ không thoát. Mở cài đặt của chính ứng dụng, tìm mục khi đóng cửa sổ thì thu nhỏ hay thoát, chọn thoát nếu không cần nó chạy ngầm.
Tác vụ theo lịch. Một số trình cập nhật không nằm trong danh sách khởi động mà được đặt lịch chạy định kỳ. Đây là phần nâng cao, người dùng phổ thông không cần đụng tới; chỉ cần biết rằng danh sách khởi động không phải nơi duy nhất phần mềm tự chạy.
Trên Mac: Mục đăng nhập và cho phép chạy nền
Trên macOS, mở Cài đặt hệ thống, vào Cài đặt chung, chọn Mục đăng nhập và phần mở rộng. Phần trên cùng là danh sách ứng dụng tự mở khi đăng nhập; chọn một ứng dụng rồi bấm dấu trừ để bỏ. Phần bên dưới là danh sách được phép chạy nền, gồm các tiến trình hỗ trợ của ứng dụng như công cụ cập nhật, công cụ đồng bộ; mỗi dòng có công tắc riêng. Tắt một mục chạy nền có thể làm chức năng tương ứng của ứng dụng đó ngừng chạy, nên tắt từng cái và thử lại.
Mac còn một mặc định khác: khi tắt máy hay khởi động lại, hộp thoại hỏi có mở lại cửa sổ khi đăng nhập lại không, và ô này thường được tích sẵn. Nếu bỏ tích, lần sau mở máy sẽ là màn hình sạch thay vì mở lại mọi thứ đang dang dở. Đây là lựa chọn theo thói quen: người làm nhiều việc dài ngày thích mở lại, người muốn đầu ngày gọn gàng thì bỏ tích.
Một điểm khác với Windows: trên Mac, bấm nút đỏ ở góc cửa sổ thường chỉ đóng cửa sổ, ứng dụng vẫn chạy và còn dấu chấm nhỏ dưới biểu tượng trên Dock. Ứng dụng đang chạy không phải lúc nào cũng tốn tài nguyên, macOS quản lý khá tốt, nhưng nếu muốn thoát hẳn, dùng lệnh thoát trong menu của ứng dụng.
Đo trước và sau khi dọn để biết có đáng không
Cảm giác "máy nhanh hơn" sau khi dọn rất dễ là do tâm lý. Muốn biết thật, đo một con số đơn giản trước và sau: bấm giờ từ lúc gõ xong mã PIN hay mật khẩu tới lúc mở được trình duyệt và tải xong một trang quen thuộc. Làm ba lần ở mỗi trạng thái, lấy con số ở giữa. Ví dụ giả định: trước khi dọn mất khoảng một phút rưỡi, sau khi tắt các ứng dụng giải trí và trình cập nhật thừa còn khoảng bốn mươi giây. Con số thật trên máy bạn có thể chênh ít hay nhiều tuỳ cấu hình và số ứng dụng.
Trong trang Ứng dụng khởi động của Trình quản lý tác vụ, ở góc trên thường có dòng thời gian BIOS lần cuối, cho biết phần khởi động phần cứng mất bao lâu trước khi Windows bắt đầu chạy. Con số này phụ thuộc phần cứng và cài đặt của hãng, không đổi khi bạn tắt ứng dụng, nên đừng lấy nó làm thước đo cho việc dọn danh sách.
Nếu sau khi dọn mà thời gian gần như không đổi, nghĩa là ứng dụng khởi động không phải nút thắt trên máy bạn. Đó cũng là thông tin có ích: bạn khỏi mất công tắt thêm những thứ mình cần, và biết nên tìm nguyên nhân ở chỗ khác như dung lượng ổ đĩa hay bản cập nhật đang chờ. Máy mới với ổ thể rắn thường khởi động nhanh sẵn; lợi ích rõ nhất của việc dọn nằm ở vài phút đầu đỡ ì và khay hệ thống gọn hơn.
Thói quen giữ danh sách khởi động gọn lâu dài
Dọn một lần thì dễ, giữ được lâu mới khó, vì mỗi phần mềm mới lại tự thêm mình vào. Vài thói quen nhỏ giúp bạn khỏi phải dọn lại từ đầu.
- Đọc kỹ từng màn hình khi cài phần mềm, bỏ tích ô chạy cùng hệ thống ngay từ bộ cài nếu có.
- Sau khi cài phần mềm mới, mở danh sách khởi động một lần xem nó có tự thêm vào không.
- Mỗi quý mở danh sách một lần, tắt những thứ không còn dùng; ứng dụng không dùng nữa thì gỡ hẳn.
- Sau bản cập nhật lớn của phần mềm hay hệ điều hành, kiểm lại vì một số ứng dụng tự bật lại tính năng tự chạy.
- Ghi chú vào tệp ghi chú cài đặt của máy những gì bạn đã tắt và lý do, để lần sau cài lại máy làm nhanh hơn.
Nếu muốn nhờ chatbot rà danh sách, chép tên các ứng dụng trong trang Khởi động rồi hỏi: "Máy văn phòng dùng soạn thảo, bảng tính, họp trực tuyến. Trong danh sách ứng dụng tự khởi động sau, cái nào nên giữ, cái nào tắt được, giải thích một dòng mỗi cái." Danh sách tên ứng dụng thường không chứa thông tin nhạy cảm, nhưng nếu có tên công ty hoặc tên người trong tên phần mềm nội bộ, hãy xoá trước khi gửi. Câu trả lời chỉ là gợi ý; quyết định cuối vẫn là thử tắt rồi dùng một ngày.
Câu hỏi thường gặp
Tắt ứng dụng khởi động có làm mất dữ liệu hay gỡ ứng dụng không?
Không. Tắt chỉ khiến ứng dụng không tự mở khi đăng nhập; ứng dụng và dữ liệu của nó vẫn còn nguyên, bạn mở bằng tay lúc nào cũng được. Muốn bật lại tự khởi động thì gạt lại đúng công tắc đó.
Có nên tắt hết mọi ứng dụng trong danh sách khởi động không?
Không nên. Bộ gõ tiếng Việt, trình điều khiển phần cứng, phần mềm bảo vệ và ứng dụng đồng bộ bạn dựa vào cần tự chạy. Tắt sạch theo kiểu dọn cho triệt để dễ gây lỗi vặt như mất phím nóng hay không gõ được dấu.
Thấy một tên lạ trong danh sách, làm sao biết có nên tắt không?
Chuột phải để mở vị trí tệp, xem nó nằm trong thư mục của phần mềm nào. Nếu thuộc hãng máy hoặc hãng linh kiện, tra trang hỗ trợ của hãng trước khi tắt. Nếu không rõ nguồn gốc và nghi ngờ phần mềm lạ, xem hướng dẫn kiểm tra bên AI Bảo Mật.
Máy vẫn khởi động chậm dù đã tắt gần hết, vì sao?
Khi đó nguyên nhân thường nằm chỗ khác: ổ đĩa gần đầy, ổ cứng cơ học đời cũ, cập nhật đang chờ cài, hoặc phần cứng yếu so với nhu cầu. Cần chẩn đoán máy chậm một cách tổng quát chứ không chỉ dọn danh sách khởi động.
Ứng dụng nhắn tin tắt khởi động rồi có còn nhận được tin không?
Chỉ nhận khi bạn mở ứng dụng lên; trong lúc chưa mở, tin vẫn được giữ trên máy chủ và về đầy đủ khi bạn mở. Nếu công việc cần trực tin liên tục ngay khi bật máy, nên để ứng dụng đó tự khởi động.
Trên Mac, vì sao ứng dụng vẫn còn chấm dưới Dock dù đã đóng cửa sổ?
Vì trên Mac đóng cửa sổ khác với thoát ứng dụng. Dấu chấm cho biết ứng dụng vẫn đang chạy. Muốn thoát hẳn, chọn lệnh thoát trong menu ứng dụng hoặc nhấn Command cùng Q khi ứng dụng đang ở phía trước.