Thiết lập một chiếc MacBook mới thường mất khoảng nửa tiếng nếu bạn đọc kỹ từng màn hình, và phần đáng cân nhắc nhất nằm ở ba chỗ: có chuyển dữ liệu từ máy cũ hay không, đăng nhập Apple ID nào, và có để Mac đưa thư mục Màn hình nền, Tài liệu lên iCloud hay không. Những lựa chọn khác phần lớn đổi lại được dễ dàng trong Cài đặt hệ thống.
Bài này dành cho người mua Mac lần đầu, nhất là người chuyển từ Windows sang, hoặc người được nhờ cài máy hộ người thân. Thứ tự màn hình có thể khác nhẹ tuỳ phiên bản macOS; tên mục được viết theo giao diện tiếng Việt phổ biến và có thể khác chút ít theo bản cập nhật. Phần bảo mật như mã hoá ổ đĩa, mật khẩu, tìm máy thất lạc chỉ được nhắc qua, chi tiết đã có bên AI Bảo Mật.
Chuẩn bị trước khi mở nắp
MacBook tự bật khi bạn mở nắp hoặc cắm sạc, nên hãy chuẩn bị trước khi mở. Cần một mạng Wi-Fi ổn định, Apple ID cùng mật khẩu nếu bạn đã dùng iPhone hay iPad, và chiếc iPhone đó ở gần vì có thể Apple sẽ gửi mã xác minh tới nó. Nếu chưa có Apple ID, bạn tạo được ngay trong lúc thiết lập, nhưng nên dùng một email bạn sẽ giữ lâu dài, vì đổi email gắn với Apple ID về sau khá phiền.
Nếu bạn chuyển từ một chiếc Mac cũ, để máy cũ ở cạnh và cắm sạc cả hai. Nếu chuyển từ Windows, Apple cũng có công cụ chuyển dữ liệu từ máy Windows, nhưng với nhiều người, cách gọn hơn là tự chép thư mục cần thiết qua ổ cứng rời hoặc đám mây sau khi Mac đã thiết lập xong. Lý do là phần mềm Windows không chạy trên Mac, nên thứ đáng mang theo chủ yếu là tài liệu, ảnh và dấu trang trình duyệt.
Một lưu ý về việc nhờ người khác cài hộ: tài khoản Apple ID quyết định máy thuộc về ai. Nếu người cài đăng nhập Apple ID của họ rồi bật tính năng tìm máy, chiếc Mac có thể bị khoá kích hoạt vào tài khoản đó, và bạn sẽ gặp rắc rối khi đặt lại hay bán máy sau này. Hãy tự gõ Apple ID của mình, hoặc đứng cạnh khi người khác làm giúp.
Trợ lý thiết lập hỏi những gì
Dưới đây là các màn hình bạn thường gặp theo thứ tự, kèm gợi ý cho người dùng phổ thông. Màn hình nào bạn chưa chắc, phần lớn đều có nút để thiết lập sau.
| Màn hình | Gợi ý chọn | Đổi lại được không |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ và quốc gia | Chọn ngôn ngữ giao diện bạn đọc thoải mái, quốc gia là Việt Nam | Được, trong Cài đặt chung |
| Trợ năng | Bỏ qua nếu không cần; người nhìn kém có thể bật cỡ chữ lớn ngay từ đây | Được |
| Trợ lý di chuyển | Chuyển từ Mac cũ nếu máy cũ đang ổn; không thì bỏ qua | Chạy lại được sau, nhưng dễ tạo tài khoản trùng |
| Đăng nhập Apple ID | Dùng Apple ID của chính chủ máy | Được, nhưng đổi tài khoản kéo theo nhiều thứ |
| Tạo tài khoản máy tính | Tên đầy đủ có dấu được, tên tài khoản ngắn nên không dấu | Tên tài khoản ngắn rất khó đổi |
| Dịch vụ định vị, phân tích, Siri | Đọc kỹ; chi tiết riêng tư xem AI Bảo Mật | Được |
| Thời gian sử dụng | Bật nếu muốn xem thống kê dùng máy | Được |
| Tệp trong iCloud Drive | Cân nhắc kỹ việc lưu Màn hình nền và Tài liệu trên iCloud | Được, nhưng tắt sau thì phải tải tệp về |
| Giao diện | Sáng, Tối hoặc Tự động theo giờ | Được |
Dòng đáng để tâm nhất là tên tài khoản ngắn. Mac tự đề xuất từ họ tên bạn gõ, và tên này trở thành tên thư mục người dùng trên ổ đĩa. Đổi về sau là thao tác nâng cao, dễ làm mất quyền truy cập tệp. Hãy chọn một từ ngắn, viết thường, không dấu, không khoảng trắng, ví dụ giả định "lan" hoặc "minhtran".
Ba lựa chọn khó quay đầu
Trợ lý di chuyển từ máy cũ. Chuyển dữ liệu bằng Trợ lý di chuyển ngay trong lúc thiết lập là cách sạch nhất: tài khoản người dùng, ứng dụng, cài đặt và tệp được đưa sang như cũ. Nhưng nó mang theo cả những thứ lộn xộn tích tụ nhiều năm. Nếu máy cũ chạy chậm, đầy rác hay hay lỗi lạ, thiết lập như máy mới rồi chỉ chép tài liệu sang sẽ cho bạn một chiếc máy gọn hơn. Chạy Trợ lý di chuyển sau khi đã tạo tài khoản thì máy sẽ tạo thêm một tài khoản người dùng thứ hai, dễ gây nhầm.
Đưa Màn hình nền và Tài liệu lên iCloud. Khi bật, mọi thứ bạn để ở hai thư mục này nằm trên iCloud Drive và đồng bộ sang thiết bị khác. Tiện cho người dùng nhiều máy Apple, nhưng gói miễn phí có dung lượng nhỏ, chỉ vài tệp video là đầy, rồi iPhone cũng không sao lưu được nữa. Nếu chưa chắc, đừng bật ở bước này.
Tên tài khoản và Apple ID. Như đã nói ở trên, tên tài khoản ngắn gắn với đường dẫn thư mục, còn Apple ID gắn với ứng dụng đã mua, ảnh iCloud, mật khẩu đã lưu và tính năng tìm máy. Dùng chung một Apple ID cho cả nhà trên nhiều máy là thói quen gây rối: tin nhắn, ảnh và danh bạ của mọi người trộn vào nhau. Mỗi người nên có Apple ID riêng, rồi dùng tính năng chia sẻ trong gia đình nếu muốn dùng chung ứng dụng.
Sau khi thấy màn hình nền: thứ tự việc nên làm
Thiết lập xong, Mac thường đã khá gọn. Làm các bước dưới đây trước khi cài thêm ứng dụng.
- Cắm sạc, mở Cài đặt hệ thống, vào Cài đặt chung, chọn Cập nhật phần mềm, cài bản cập nhật nếu có. Máy mới mở hộp thường có ít nhất một bản cập nhật nhỏ.
- Vào mục Bàn di chuột, bật Bấm bằng cách chạm nếu bạn quen chạm nhẹ để bấm như trên laptop Windows; trên Mac mục này tắt sẵn. Xem thêm mục Cuộn và thu phóng nếu thấy hướng cuộn ngược với thói quen.
- Vào mục Màn hình, thử các mức từ Văn bản lớn hơn tới Nhiều không gian hơn để chọn cỡ chữ vừa mắt.
- Dọn Dock: kéo những ứng dụng bạn không dùng ra khỏi Dock để bỏ ghim, việc này không xoá ứng dụng. Ghim những ứng dụng bạn mở hằng ngày.
- Mở Finder, vào phần cài đặt của Finder, chọn những mục muốn hiện ở thanh bên và đặt cửa sổ Finder mới mở vào thư mục bạn hay dùng thay vì mục Gần đây.
- Cài ứng dụng cần thiết từ App Store hoặc trang chính thức của nhà phát triển, không cài từ nguồn lạ.
Người chuyển từ Windows hay hỏi ổ C nằm ở đâu. Mac không chia ổ theo chữ cái; thư mục người dùng của bạn, nơi có Màn hình nền, Tài liệu, Tải về, là chỗ để tài liệu. Hiểu điều này từ đầu giúp bạn khỏi lưu tệp lung tung.
Mặc định của Mac khác thói quen Windows ở đâu
Phần lớn người mới dùng Mac không gặp lỗi gì, chỉ gặp những mặc định khác với thói quen cũ. Bảng dưới gom lại chỗ hay gây bối rối nhất và cách chỉnh nếu muốn.
| Mặc định của Mac | Người dùng Windows thấy lạ vì | Chỉnh thế nào |
|---|---|---|
| Bấm nút đỏ chỉ đóng cửa sổ, ứng dụng vẫn chạy | Trên Windows nút X thường thoát hẳn | Dùng lệnh thoát trong menu ứng dụng hoặc tổ hợp phím Command Q |
| Không bấm bằng cách chạm trên bàn di chuột | Laptop Windows thường bật sẵn | Bật trong mục Bàn di chuột |
| Cuộn tự nhiên, kéo lên thì trang đi lên | Ngược với chuột Windows quen dùng | Tắt Cuộn tự nhiên; lưu ý một công tắc áp cho cả chuột và bàn di chuột |
| Phím Command thay vai trò Ctrl | Sao chép, dán dùng phím khác | Tập thói quen, hoặc đổi phím bổ trợ trong cài đặt Bàn phím |
| Ẩn đuôi tệp | Khó phân biệt tệp cùng tên khác loại | Bật hiện mọi phần mở rộng trong cài đặt Finder |
| Góc nóng ở góc dưới phải mở ghi chú nhanh | Lỡ kéo chuột vào góc là hiện cửa sổ lạ | Tắt hoặc đổi trong mục Màn hình nền và Dock, phần Góc nóng |
Không cần đổi hết những thứ này. Nhiều người dùng Mac lâu năm thấy mặc định của Apple hợp lý khi đã quen. Cách tốt là dùng nguyên mặc định một tuần, chỉ đổi những chỗ bạn vẫn thấy vướng sau tuần đó. Riêng Bấm bằng cách chạm và hiện đuôi tệp là hai thứ phần đông người chuyển từ Windows đổi ngay.
Những mặc định của Mac nên để nguyên
Cập nhật tự động. Mac mặc định tự kiểm tra và tải bản cập nhật, cài các bản vá bảo mật nhỏ một cách lặng lẽ. Người mới hay tắt vì sợ máy tự khởi động lại giữa giờ làm, nhưng macOS sẽ hỏi trước khi khởi động lại cho bản lớn. Giữ nguyên là lựa chọn an toàn cho người dùng phổ thông.
Sạc pin được tối ưu hoá. Tính năng này học thói quen sạc của bạn và có lúc giữ pin ở mức chưa đầy rồi mới sạc nốt gần giờ bạn hay rút sạc. Nhiều người tưởng máy sạc lỗi khi thấy pin dừng ở khoảng tám mươi phần trăm. Đó là thiết kế để pin bền hơn, không phải hỏng; tắt đi chỉ khi bạn cần pin đầy ngay cho một chuyến đi.
Quản lý bộ nhớ và ứng dụng chạy nền. Mac tự giải phóng bộ nhớ khi cần, nên việc thấy bộ nhớ gần đầy trong Trình theo dõi hoạt động không có nghĩa máy đang có vấn đề. Không cần cài phần mềm "giải phóng RAM" hay tắt hàng loạt tiến trình hệ thống theo mẹo trên mạng.
Tường lửa, mã hoá ổ đĩa và các tuỳ chọn an toàn. Những mục này thuộc phần bảo mật; nếu Trợ lý thiết lập đã bật sẵn, đừng tắt chỉ vì thấy máy hỏi thêm mật khẩu. Cân nhắc chi tiết từng mục xem các bài bên AI Bảo Mật.
Cài máy hộ người thân: chọn mặc định cho người khác dùng
Khi cài MacBook cho cha mẹ hay em nhỏ, bạn đang chọn mặc định thay họ, và họ sẽ sống với những lựa chọn đó rất lâu vì ít khi tự vào Cài đặt hệ thống. Vì vậy hãy ưu tiên dễ dùng hơn là đầy đủ. Đặt cỡ chữ lớn hơn một bậc trong mục Màn hình, bật Bấm bằng cách chạm nếu họ quen laptop Windows, để Dock chỉ còn sáu bảy biểu tượng quen thuộc như trình duyệt, ảnh, ứng dụng nhắn tin, thư.
Đặt trình duyệt mở sẵn trang họ hay xem, và đặt tệp tải về nằm ở thư mục Tải về như mặc định, đừng đổi đi nơi khác vì họ sẽ khó tìm. Nên giữ giao diện Sáng nếu họ thấy chế độ Tối khó đọc. Nếu họ dùng iPhone cùng Apple ID, bật đồng bộ ảnh để ảnh chụp trên điện thoại tự hiện trên máy tính, đỡ phải hướng dẫn cách chuyển ảnh. Cuối cùng, viết ra một tờ giấy ghi Apple ID, tên tài khoản máy và nơi cất mật khẩu, đưa cho người cùng nhà giữ.
Phần cài đặt chống lừa đảo, khoá máy và quyền riêng tư cho người lớn tuổi thuộc chuyện bảo mật, bên AI Bảo Mật có bài riêng; phần cài đặt cho người nhìn kém có bài bên AI Đồng Hành. Ở đây chỉ xin nhấn mạnh một điều về mặc định: thứ gì bạn bật cho người thân, hãy chắc là họ biết tắt hoặc biết gọi ai khi cần tắt.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc đăng nhập Apple ID khi thiết lập MacBook không?
Không bắt buộc, bạn có thể bỏ qua và đăng nhập sau. Nhưng không có Apple ID thì không tải ứng dụng từ App Store, không dùng iCloud và không bật được tính năng tìm máy, nên phần lớn người dùng vẫn đăng nhập ngay.
Chuyển dữ liệu từ Windows sang Mac nên dùng cách nào?
Với người dùng phổ thông, chép tài liệu và ảnh qua ổ cứng rời hoặc đám mây thường gọn và dễ kiểm hơn. Công cụ chuyển dữ liệu từ Windows của Apple cũng dùng được, nhưng phần mềm Windows không chạy trên Mac nên không mang sang được.
Nên chọn giao diện Sáng, Tối hay Tự động?
Đây thuần tuý là chuyện thói quen. Chế độ Tự động đổi theo giờ trong ngày, hợp người làm việc cả tối. Người lớn tuổi hoặc người hay đọc tài liệu dài thường thấy chế độ Sáng rõ chữ hơn; đổi lúc nào cũng được.
Đã lỡ bật lưu Màn hình nền và Tài liệu trên iCloud thì tắt thế nào?
Vào cài đặt Apple ID, phần iCloud Drive, tắt mục đồng bộ thư mục Màn hình nền và Tài liệu. Trước khi tắt, mở hai thư mục trên iCloud Drive và tải hết tệp về máy, vì sau khi tắt, tệp vẫn nằm trên iCloud chứ không tự chép ngược về.
MacBook mới có cần cài phần mềm dọn rác hay tăng tốc không?
Không cần. macOS tự quản lý bộ nhớ đệm và dung lượng khá tốt, mục Lưu trữ trong Cài đặt chung đã cho bạn xem và dọn tệp lớn. Nhiều phần mềm dọn rác quảng cáo rầm rộ lại tự chạy nền và đòi quyền truy cập rộng.
Dùng chung một Apple ID cho cả nhà có tiện hơn không?
Tiện lúc đầu nhưng rối về sau: tin nhắn, cuộc gọi, ảnh và ghi chú của mọi người trộn vào nhau trên mọi máy. Mỗi người nên có Apple ID riêng và dùng tính năng chia sẻ trong gia đình để dùng chung ứng dụng đã mua và gói dung lượng.